Sztuka XX wieku – Kubizm

KUBIZM

• Nazwajest przypadkowa (le cube – „kostka sześcienna”, „sześcian”i kojarzy się raczej z początkowym okresem jego rozwoju.
• Twórcamikubizmu byli dwaj artyści: Hiszpan osiadły we Francji – PauloPicasso i Francuz – Georges Braque.
• Niechcieli świadomie tworzyć nowego kierunku, nie wywodzili się więcz żadnej teorii.
• Przemianykubizmu wynikały nijako „spod pędzla” z poszukiwań czystomalarskich, dotyczą one raczej budowy obrazów i przemian formyartystycznej niż ideologii, która nigdy nie była przez samychtwórców sformułowana.

HISTORIA KUBIZMU

• Kubizmwyszedł z doświadczeń Cézanne’a jest ich rozwinięciem, atakże wysunięciem ostatecznych wniosków z poszukiwań jakieCézanne zapoczątkował:
  • jakprzedstawić bryłę i przestrzeń na dwuwymiarowej powierzchnipłótna,
  • jakokreślić kolorem ową przestrzeń i bryłę bez uciekania się dotradycyjnie pojętego światłocienia i perspektywy,
  • jakukazać w obrazie proces patrzenia na rzeczywistość zamiastnieruchomego stanowiska i oka artysty wobec oglądanego przedmiotu.
• Kubizmdzieli się na trzy fazy:
  • ceranowską(zwaną także geometryczną lub prekubistyczną);
  • analityczną;
  • syntetyczną.
• Okresprekubistyczny– zaczął się w 1906 r. od namalowania przez Picassa portretuGertrudy Stein.
• Odtądzaczęły powstawać martwe natury, akty i pejzaże, odznaczającesię silna upraszczającą geometryzacją.
• Owageometryzacja staje się nachalna, ostra, brutalna, artyści próbująznaleźć odpowiedź na odwieczna sprzeczność zawartą wmalarstwie jako takim, jak pogodzić przy malowaniu natury jejnaturalnych ciężar i trójwymiarowość z dwoma wymiarami płótna.

Panny z Avignon – P.Picasso

• Napoczątku 1907 r. powstał ten szczególny obraz celowonieukończony.
• Artystazrezygnował z bryły, postacie kobiet zbudował zezgeometryzowanych płaszczyzn, powierzchnia obrazu wydaje się niespójna, rozbita.
• Wyzywającemutematowi odpowiadają równie szokujące deformacje.
• Lekka,czysta gama błękitów i różów zakłócona jest niezwykle mocnymciemnym rysunkiem niedokończonych jakby głów – raczej paszczękjakiś monstrów, potworów, z prawej strony.
• Głowyz obrazu Panny…i Kobietaz wachlarzemwykazują podobieństwo do rzeźby murzyńskiej.
• Rzeźbamurzyńska i oceaniczna została w tym czasie odkryta niemalrównocześnie przez fowistów i ekspresjonistów.

• Okresprekubistyczny wypełniony był dążeniem do określenia wmalarstwie dwóch zasadniczych problemów: relacji przestrzeni dopłaszczyzny i ukazania swojej pełnej wiedzy o przedmiocie, o jegoistotnych cechach i właściwościach, w uzależnieniu jakby odpatrzenia nań w określonej atmosferze, oświetleniu, ustawieniu –w jednej tylko chwili.
• Fazaanalityczna(1909-11) – przedmiot „pękł” wzdłuż krawędzi i najpierwjego zgeometryzowane płaszczyzny ulegały rozluźnieniu, potem zaśrozsypaniu, rozłożeniu.
• Stopniowozanikł iluzjonizm, choć przez pewien czas owe rozbite płaszczyznyprzedmiotów przenikały się z otaczającą przestrzenią.
• Owefragmenty przedmiotu zamiast go opisywać, naśladować stworzyłyjedynie jego sugestię, przestały o nim opowiadać.
• Takametoda i taki rezultat powstały z chęci mówienia o „istocie”przedmiotu, a więc w sensie jego kształtu, nigdy przecieżniewidzialnego równocześnie z kilku stron.
• Dopierosumą spojrzeń i to spostrzeżeń wynikłych z poruszania sięwokół przedmiotu lub obracania go w dłoni daje pełne pojęcie ojego strukturze przestrzennej i fakturalnej.
• Kubiścichcieli także mówić o istocie funkcji przedmiotu, nijako oprzeżyciu go przez bezpośredni kontakt.
• Malarstwokubistyczne rozkłada przedmiot na elementy – pokazując je tymsamym wszystkie „godząc” zarazem bryłę z dwoma wymiaramiobrazu.
• Tensymultanizmczyli jednoczesność czasowo-przestrzenna, wprowadza właśnie doobrazu nowe pojęcie czasu i przestrzeni, ukazując procespoznawania rzeczy, odbywając się przecież w czasie w trzechwymiarach.
• Oistocie przedmiotu, zarówno jego kształcie, jak i funkcji łatwiejjest mówiąc aluzyjnie, przez niedomówienia, przez skojarzenia,dlatego w tej fazie kubizmu tyle jest zatarć, niedookreśleń,zagubień, przenikań.
• Kubizmznalazł się w tedy w momencie gdy z przedmiotu pozostały tylkoślady, optyczne ledwie rozpoznawalne sygnały a rozpoznawalnejeszcze tylko dzięki temu, że zajmowano się przedmiotami dobrzeznanymi:
  • dzbanek,
  • skrzypce,
  • ludzkatwarz,
  • lichtarz.
• Wfazie analitycznej gama barwna została zawężona do brązów iszarości.
• Odroku 1911 kubiści zaczęli łączyć z malarstwem elementu obcejego materii, zaczerpniętej z realnej i nieprzetworzonejartystycznie rzeczywistości, był to tzw. kolaż„collage” – czyli „klejonka” – polegający nawmontowaniu w Płotno skrawków gazet, tapet, fornirów,poszczególnych liter lub całych napisów.
• Powstaław ten sposób nowa technika, ale tez i nowy język sztuki.
• Jużw roku 1910 Braque w obrazie Skrzypcei dzbannamalował realistyczny gwóźdź rzucający cień na płótno, a w1911 do obrazu Portugalczykwprowadził starannie namalowane litery i cyfry.
• Fazasyntetyczna (1912-15) – w tym okresie zaczęto stosować kolaże,znikła ostatecznie wszelka iluzja przestrzeni i bryły, by jużnigdy nie powrócić w dotychczasowej formie.
• Napierwszy plan wysunęła się rzeczywistość pojęciowa, nie zaśwzrokowa, a świat rzeczy zaczął przemawiać do widza nie przezzewnętrzne podobieństwo, a przez taka deformację, która ujawniłanajistotniejsze cechy przedmiotu, sugerując je tylko przezskojarzenie, sprawdzając jego kształty do znaku, symboluznajdującego skróconą drogę do naszego sposobu pojmowania.
• Taskrócona droga to droga do intuicji – natychmiastowego odczucia„treści przedmiotowej”.
• Mimoprzewrotnie użytej faktury, która niekiedy nie naśladuje jakościpowierzchniowej (jest to niekiedy piasek lub tytoń zmieszany zfarbą) zdajemy sobie sprawę z obecności drewna, marmuru, tkaniny.
• Mimobraku perspektywy i nielogicznie rozłożonego światłocienia,czujemy przestrzeń, światło, powierzchnie.
• Powróciłateż pełna gama barwna, a przedmiot trójwymiarowy scalony zostałz dwoma wymiarami płótna przez spłaszczenie odpowiedniozdeformowanych kształtów.
• Dalszyrozwój kubizmu był możliwy tylko w indywidualnej działalnościartystycznej.
• PabloPicasso nieustannie poszerzał i zmieniał zakres swychzainteresowań.
• Wzasadzie on jedne uprawiał kubizm w technikach rzeźbiarskich.
• GeorgesBraque po powrocie z wojny podjął na nowo doświadczenia fazysyntetycznej, nieustannie je udoskonalając i pogłębiając.

• Kubizmmiał szczególne znaczenie dla sztuki XX wieku.
• Fazageometryczna, okazała się z jednej strony opozycja wobec secesji,a z drugiej fowizmu i ekspresjonizmu.
• Zbiegałasię ona z analogicznymi poszukiwaniami w architekturze i rzeźbie,ostentacyjną, geometryzacją, ogołoceniem z wszelkiejdekoratywności, niechęcią do symboliki.
• Kubizmanalityczny zrewolucjonizował malarstwo, po raz pierwszy w jegodziełach przedmiot uległ rozbiciu a jego granice przestałyistnieć.
• Autonomiapłaszczyzny – to był drugi wniosek kubizmu analitycznego.
• Obrazbardziej niż kiedykolwiek przedtem przestał być w tym momencie„oknem” na świat widzialny, a stał się prostokątnymprzedmiotem, małym światem stanowiącym prywatną własnośćtwórcy.
• Poraz pierwszy w sztuce jednorodna tkanka malarska, wynikającą ztworzenia i narzędzia, została zestawiona z gotowymi elementamiwziętymi z rzeczywistości niestworzonej ręką artysty – kolaż.
• Wkubizmie syntetycznym po raz pierwszy przedmiot uległ odkształceniu– tak dalekiemu od jego obiektywnych zarysów – w kierunkuwydobycia jego cech wewnętrznych.
• Kubizmprzeszedł więc złożoną drogę o nieoczekiwanym zakończeniu: odiluzji do aluzji, od opisu do skojarzenia, od przestrzenności dopłaskości ujęcia.
• Kubizmwypowiedział się głownie w malarstwie ale rzeźbą bliskąkubizmowi zajmowali się:
  • P.Picasso,
  • JuanGris – Torreador– Arlekin(1917),
  • RaymondDuchamp – Villon– koń(1914),
  • AleksanderArchipenko – Walkabokserska(1913),
  • OssiaZadkine – Formakobieca(1918),
  • GeorgesBraque Podkoniec życia.

PRZEDSTAWICIELE KUBIZMU

Pablo Picasso /1891-1973/

• Urodziłsię w Hiszpanii w Maladze.
• Okreskilku lat pracy artysty do powstania kubizmu zwykli krytycy określaćmianem „błękitnego” i „różowego” – od tonacji, wktórej utrzymane są jego ówczesne dzieła.
• Wokresie „błękitnym” Picasso malował nędzarzy, żebraków,ludzi z marginesu społecznego, samotnych, wyizolowanych, smutnych.
• Formajest silnie uproszczona deformacje mają charakter ekspresyjny,kształty dość płynne, gama zawężona do błękitów, szarości,czerni.
• Słynneobrazy to:
  • Życie,
  • Starygitarzysta(1903),
  • akwafortaProstyposiłek(1904).
• Wokresie „różowym” Picasso zainteresowany jest życiem cyrkuwidzianym od strony kulis:
  • Arlekin,
  • Rodzinaarlekina,
  • Akrobaciz psem,
  • akwafortyLinoskoczkowie.
• Nalata 1906-14 przypada rozwój kubizmu, obrazy z tego okresu to:
  • portretGertrudyStein,
  • Prasowaczka(1904),
  • Pannyz Avignon(1907).
• Zokresu syntetycznego:
  • Grającyw karty(1914),
  • Trzechmuzykantów(1921).
• Każdejego dzieło przestrzenne odpowiada jakiemuś okresowi jegomalarstwa:
  • Głowaarlekina(1905) – okres różowy;
  • Głowakobiety(1909) – kubizm geometryczny;
  • Mandolina(1914) – kubizm hermetyczny;
  • Głowakobiety(1931-32) – okres klasyczny;
  • Reliefpokryty piaskiem– dadaizm naturalistyczny.
• Rzeźby:
  • Wojownik(1943); Paniz wózkiem dziecięcym(1958-63) – prace żartobliwe;
  • Głowaśmierci(1943) – nawiązuje do tradycji hiszpańskich i meksykańskich;
  • Głowabyka(1943), Metamorfoza.
• Rzeźbyzwierząt:
  • Koza(1905);
  • Żuraw(1951);
  • Sowa(1951).
• Przezpewien czas tworzył dzieła ceramiczne, zajmował się malarstwemściennym, kolażem, montażem, scenografią do baletów.
• Kubizmbył dla niego przygodą – odkrywaniem nowych możliwości,odkrywaniem pełnym zaskoczeń dla niego samego.
• Picassocałe życie czerpał z całego artystycznego dorobku ludzkości,„żywiąc się” słynnymi dziełami artystów, wykorzystującwszystkie wypracowane już uprzednio doświadczenia dawnychmistrzów, zawsze jednak twórczo traktując je jak tworzywo,inspiracje.
• Pablozaskoczył wszystkich i wstrząsnął monumentalnymi dziełami:
  • Gureniką(1937), która powstała po zbombardowaniu wsi hiszpańskiej wczasie wojny domowej,
  • Masakrąna Korei(1951),
  • Wojnąi Pokojem(1952) malarstwo ścienne dla kaplicy Vallauris.
• Namalowałteż Gołąbkapokoju,wykorzystywanego potem w wielu krajach świata jako symbol walki opokój: w plakatach, ilustracjach, drukach, na tkaninach.
• W1934 roku r. podczas pobytu w Hiszpanii powstał cykl Tauromachie.
• Wykonywałilustrację do licznych utworów literackich:
  • Nieznanegoarcydzieła – Balzaka,
  • Metamorfoz– Owidiusza,
  • Lizystraty– Arystofanesa.
• Po1955 roku powstały liczne dzieła będące dowolną inspiracjadzieł dawnych mistrzów:
  • Kobietalgierskich– Delacroix,
  • Kobietnad brzegiem Sekwany– Courbeta,
  • LasMeninas– Velázqueza (50 wersji).
  • Śniadaniena trawie– Maneta.
• TwórczośćPicassa od kubizmu począwszy jest dość gwałtowna, brutalna.
• Dziełożycia artysty to nieustanne metamorfozy, przybieranie coraz tonowych wcieleń zgodnie z koniecznością wewnętrznej wizji.

Georges Braque /1882-1963/

• Związałsię najpierw z fowistami, następnie uległ wpływom Cézanne’a.
• Od1908/9 roku rozpoczął współpracę z Pablem Picassa i była onatak ścisła, że ich dzieła z tego okresu wykazują dużepodobieństwo.
• Wczasie I wojny światowej Braque walczył na froncie i zostałciężko ranny.
• Wykonywałakwaforty, rzeźby w wapieniu, brązie i miedzi, ryty na gipsowychpłytach, projektował scenografię do baletów rosyjskich, w 1952roku za dekorował plafon w Luwrze do sali Henryka II a w 1954projektował witraże do kaplicy św. Dominika Varengevilles.
• Wydałtakże swoje refleksje o sztuce w książce Dzieńi noc – zeszyty z 1917-1952.
• Wporównaniu z gwałtownym, pełnym niespodzianek, efektownymPicassem, Braque wydaje się skromny i cichy, zadowala się razodkrytym obszarem, by go lepiej poznać i udoskonalisz.
• Twórczośćartysty staje się refleksyjna, środki coraz bardziej wyszukane, conie przeszkadza prostocie i świeżości w przekazywaniu odczuć.
• GeorgesBraque był przede wszystkim mistrzem martwej natury ustawionej zprzedmiotów dobrze znanych.
• Ulubionagama artysty to brązy, zielenie, szarości i biele, faktura jestbardzo zróżnicowana, niekiedy farba zmieszana z piaskiem lubtytoniem tworzy powierzchnie płótna strukturę o zupełnie nowejjakości.
• Niektóredzieła:
  • Kobietaz gitarą(1916),
  • Café-Bon(1919),
  • seria:Kominków(1922-23),
  • Martwanatura na stoliku(1926-30),
  • seria:
    • Kanefor(1923-26),
    • Geridonów(1927-29),
    • Plaża(1931),
  • Różowyobrus(1935),
  • Kobietaz mandoliną(1937),
  • Duet(1937),
  • Czarneryby, Czerwony stolik, Toaletka pod oknem(1942),
  • Balon(1944),
  • Bilard(1952),
  • Seria:Pracowni(1949-55), Ptaków(1955-63).

Grupa Section d’Or – Złoty Podział

• Grupapowstała 1911 roku z inicjatywy Jaquesa Villona.
• Należelido niej m.in.:
  • MarcelDuchamp,
  • RaymondDuchamp-Villon.
  • FernarsLégar,
  • FrancisPicabia,
  • FrantisekKupka.
• Impulsempowstania i rozwoju grupy był kubizm.
• Artyści,rozwiązując zagadnienia barwy i światła dla których szukalinaukowego uzasadnienia w fizyce optycznej.
• Kubizmowizawdzięczali odkrycie możliwości wynikających z rozbiciaprzedmiotu i odejścia od przedmiotowości oraz scalenie wyrażonejformy z dwoma wymiarami płaszczyzny.
• Budowaliją architektonicznie, poszukując najdoskonalszych dla oka harmoniiw stałych stosunkach liczbowych, zwłaszcza w proporcji,wynikającej ze złotego podziału.
• Zagadnieniakompozycji łączyły się u nich z pojęciami światła, czystejwyzwolonej barwy, ruchu, rytmu, liczby.
• Grupadziałała do wybuchu I wojny światowej.

Robert Delaunay /1885-1941/

• Światłoi barwa stały się istną treścią jego dzieł; dzięki niemu poraz pierwszy w malarstwie został zauważony wpływ światła nakształty przedmiotów.
• Artystarozbijał formy pod wpływem światła i tworzył z barwnychpłaszczyzn zrytmizowane, ruchliwe układy uporządkowane wedługzasady kontrastu symultanicznego.
• Kontrastsymultaniczny czyli równoczesny, polega na współdziałaniu barwdopełniających, będących w stosunku do siebie w opozycji:czerwień „domaga się” zieleni, żółć – fioletu, błękit– oranżu.
• Jeślito współdziałanie, współistnieje występując w obrazie topatrzący nań odbiera wrażenie pełni, równowagi i harmonii.
• RobertDelaunay abstrahował barwę od przedmiotu, była ona dla niegowartością czystą, jedynym budulcem płaszczyzny.
• Artystawykonywał dekoracje pawilonu kolejnictwa (10 barwnych płaskorzeźb)i do pawilonu lotnictwa (abstrakcyjna kompozycja Powietrze,żelazo i woda)na Międzynarodowej wystawie w Paryżu.
• Dzieło:
  • seriaSaint-Severin(1909),
  • BalonSterowy i wieża(1909),
  • WieżaEiffel(1910/11),
  • Seria:Miasto– np. Miasto Paryż(1912),
  • Seria:Okna(1912), Dysk,Formy koliste,
  • Słońcei wieża(1913),
  • Footboll(1922),
  • Szybkobiegacze(1924).

• Zwszystkimi artystami grupy Section d’Or utrzymywał kontakt poeta Guillaume Apollinaire.
• Większośćartystów z grupy określał mianem kubistów orfickich nazywającorfizmem malarstwo operujące czystym kolorem, dążące doharmonii, rytmu, szukające analogii z poezją i muzyką, zajmującesię problemem światła.

Fernand Léger /1881-1955/

• Związanybył z Sectin d’Or.
• Zajmowałsię malarstwem sztalugowym, ściennym, ceramiką, scenografią,filmem.
• Wykonywałilustrację, gobeliny, mozaiki, witraże.
• Byłteoretykiem sztuki.
• Szczególnymkultem darzył artysta maszyny, do tego stopnia, że przez pewienczas nawet ludzi i rośliny w jego obrazach przybierają kształtymechanizmów.
• Wjego obrazach przejawia się afirmacja współczesności, postęputechnicznego.
• Pracenawet małe wydaja się monumentalne dzięki prostocie, doskonałościi surowości, jednych zwartych form.
• Jegomalarski język to płaskie plamy utrzymywane w podstawowych barwachi czarny, gruby kontur, często przybiegający obok, jakbyniezależnie od plamy.
• Kształtyi barwy układają się w rytmy co daje efekt dekoratywny.
• Przezcałe życie Léger gloryfikował współczesność, wierzył wpostęp, poszukiwał związków architektury i malarstwa, widziałspołeczne posłannictwo sztuki, wiązał ja z problemami nauki.
• Ważniejszeprace:
  • Aktyw lesie(1910),
  • Wesele(1910),
  • Kobietaw błękicie(1912),
  • Gracyw karty(1917),
  • Miasto(1919),
  • Holownik(1920),
  • Odpoczynek(1921),
  • Różai cyrkiel(1925),
  • Klucze(1929),
  • MonaLisa z kluczami(1930),
  • Motyli kwiat(1937),
  • serie:Nurkowie(1941-46); Akrobaci(1943-48); Cykliści(1943-51);AdieuNew York(1946); Budowniczowie(1950); Wieśniaczkana wsi(1952-54),
  • malowidłaścienne:Sportyw pawilonie francuskim na Wystawie w Brukseli (1958) Transportmocyw Płacy wynalazków na wystawie Paryskiej (1937),
  • fasadakościoła w Assy (1949).