Sztuka Baroku – Barok w Polsce

Styl Baroku W Polsce

TŁO ROZWOJU

• Styl baroku w Polsce obejmował lata 1600-1710.
• I rozwijał się w czasie panowania królów dynastii Wazów Jana III i początków panowania Sasów.
• Potop szwedzki doprowadził kraj do ruiny gospodarczej spowodował zniszczenie ogromnej liczby wspaniałych budowli dawnych stylów i grabież dzieł, które dało się wywieźć.
• Ośrodkami kultury były miasta takie jak: bogaty mieszczański Gdańsk i Kraków, Lwów i nowa stolica Polski od roku 1596 – Warszawa.
• Mecenat sprawowali królowie:
• Zygmunt III,
• Władysław IV,
• Jan III Sobieski.
• Idąc w ślady królów, sztuce mecenasowała również:
• magnateria,
• kościół,
• bogate mieszczaństwo Gdańska,
• szlachta.
• Kultura w XVII wieku w Polsce jest zjawiskiem dość złożonym, bowiem w większej części tworzy ją nurt dworski i kościelny oraz drugi szlachecki „sarmacki”.
• Ideałem było wiejskie dostatnie życie, a równocześnie bogata rycerskość.
• Wyśmiewano cudzoziemszczyznę i naśladowano ją.
• W ciągu XVII stulecia Polacy stykali się często z obyczajami i modą Wschodu, zwłaszcza Tatarów i Turków.
• Zdobywali bogate łupy wojenne:
• szaty,
• rzędy końskie,
• wspaniale zdobioną broń,
• namioty,
• kobierce.
• Wszystko to wpłynęło na ukształtowanie się mody w warstwie szlacheckiej.
• Ustalone już w XVII w. a utrwalone w XVIII w. formy stroju szlacheckiego oparte na motywach orientalnych.
• Lubowano się w barwności i bogactwie.
• Chętnie obwieszano się klejnotami.
• Modą wschodnią noszono sumiaste wąsy, wysokie buty, wdziewano obszerne szaty – suknie i luźne płaszcze podbite futrem.
• Natomiast dwór królewski i duża część magnaterii hołdowały modzie włoskiej i północnej oraz francuskiej.
• Rodzimy nurt sztuki tworzyły miejscowe cechy nadal w Polsce silne.
• Król i magnateria sprowadzali wybitnych artystów z Francji, Niderlandów, Niemiec i z północnych Włoch.
• Wykształcenie w dziedzinie sztuki można było w Polsce uzyskać łatwo ale powierzchownie.
• Rozwój stylu barokowego w sztukach plastycznych dzieli się na trzy zasadnicze okresy:
• Pierwszy okres do 1630 – to czasy manieryzmu i baroku kontrreformacyjnego, który zaczął się w Polsce dość szybko.
• Drugi do roku 1670 – obejmuje dla Polski czasy najtrudniejsze lecz jest okresem najdojrzalszej fazy baroku.
• Trzeci okres – zmierza ku barokowi klasycyzującemu, którego zasady występowały we Francji, po nim pojawiają się już wpływy rokoka.

ARCHITEKTURA, RZEŹBA I MALARSTWO WCZESNEGO OKRESU

• Dominuje w tym czasie budownictwo drewniane.
• W drewnie wznoszono nawet wiele okazałych rezydencji magnackich.
• Z trwałych materiałów wznoszono:
• twierdze,
• zamki,
• kościoły,
• kaplice grobowe,
• rezydencje królewskie.
• Modnym materiałem służącym do wystroju wnętrz był marmur brunatny wydobywany w Chęcinach i czarny, którego złoża odkryto w Dębnikach.
• Do roku 1630 stale jest żywy manieryzm, przeszczepiony na nasz grunt zarówno z Niderlandów, jak i z Rzymu i północnych Włoch.
• Przykłady tego nurtu:
• Kaplica Zbaraskich w Kościele Dominikanów w Krakowie,
• o wnętrzu z czarnego marmuru i epileptycznej kopule.
• Kaplica Myszkowskich w tymże kościele,
• o wyrafinowanej kolorystyce marmurów czarno-srebrzystego, różowoszarego i płaszczyznowej dekoracji.
• Kamienica Złota /Gdańsku/,
• Lwi Zamek,
• Wielki Arsenał /Gdańsk/.
• Architektura Gdańska rozwijała się pod protektorem mieszczan.
• Również twierdze obronne mają charakter manierystyczny.
• Fortyfikacji budowano w tym czasie wiele:
• Bar,
• Koniecpol,
• Zbaraż.
• Pod mecenatem magnata Stanisława Lubomirskiego pracował:
• Maciej Trapola,
• twórca Zamków Obronnych w Wiśniczu i Łańcucie.
• Dla rodu Ossolińskich:
• Wawrzyniec Senes,
• Zamek Krzyżtopór w Ujeździe,
• gigantyczna rezydencja, która według podania miała mieć tyle pokojów ile tygodni w roku, tyle okien ile rok liczył dni.
• Równocześnie zrodziła się sakralna architektura kontrreformacyjna.

Kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie

• Polski typ kościoła jezuickiego wzorowany na rzymskim Il Gesu stworzony przez architektów włoskich.
• Ma krótki zwarty korpus, oszczędne dość surowe wnętrze i okazałą fasadę o silnie wystających gzymsach, potężnym wieńczącym tympanonie i wolutach i podwójnym rytmie pilastrów.
• W półkolistych niszach umieszczono posągi, ustawiono je tez na wysokich cokołach przed kościołem.

XXX

• Król Zygmunt III był wybitnym mecenatem sztuki, sam trudnił się złotnictwem.
• Sprowadzał wybitnych artystów zagranicznych:
• Jana Trevano,
• Tomasza Dolabellę.
• Z czasów panowania Zygmunta III pochodzą barokowe komnaty północnego skrzydła pałacu Wawelskiego, zdobione brunatnymi kieleckimi marmurami i kurdybanem, czyli tłoczną we wzory i pozłacana skórą, którą obito ściany.

Zamek Królewski w Warszawie

• Pracę nad Zamkiem królewskim król zlecił Janowi Trevano.
• W związku z położeniem Zamku i włączeniem w jego korpus dawnego pałacu powstał nieco nieregularny pan pięcioboku o szlachetnej, prostej elewacji zwężoną na osi wejścia i mniejszymi wieżyczkami na narożnikach.
• Zamek kolejny swój okres świetności będzie przezywał za czasów Stanisława Augusta.

Rzeźba

• Rzeźbę najpełniej reprezentują nagrobki zamawiane przez wyższe warstwy społeczne.
• Z czasem zachowując tradycyjny układ postaci zmarłego, zmieniono koncepcje obramowania:
• znikła półkolista nisza,
• pojawiło się łączenie różnobarwnego i różnorodnej jakości materiału (czarny marmur, alabaster, brąz, stiuki).
• Nowym typem nagrobka, który pojawił się z końcem XVI w. jest grobowiec z postaciami klęczącymi inspirowany niderlandzkim manieryzmem.
• Rzeźbę dekoracyjną reprezentuje Jan Chrzciciel Falcowi autor stiuków kościoła Piotra i Pawła w Krakowie.

Malarstwo 

Tomasz Dolabella

• Był nadwornym malarzem Zygmunta III Wazy, później pracował dla klasztorów krakowskich.
• Malował dzieła o tematyce historycznej i religijnej.
• Dzieła:
• Gody w Kanie,
• Ostatnia wieczerza (klasztor Dominikanów w Krakowie),
• Bitwa pod Lepanto (Wawel).

ARCHITEKTURA, RZEŹBA I MALARSTWO OKRESU DOJRZAŁEGO I PÓŹNEGO

Architektura

• W tym okresie na czoło miast polskich wysuwa się Warszawa, Kraków przechodzi upadek gospodarczy i osłabienie ruchu budowlanego.
• Wznosi się jedynie klasztory fundowane przez magnaterię i bogatych mieszczan.
• To czasy panowania:
• Władysława IV,
• Jana Kazimierza,
• Jana Sobieskiego.
• Usuwano stare ołtarze i zastępowano je ogromnymi nastawami rzeźbiarsko – malarskimi w nowym stylu.
• Sklepienia otrzymywały nowe malowidła i stiuki.
• Do wspaniałego rozkwitu doszła snycerka.
• Powstawały dzieła tak wybitne jak organy kościoła Bernardynów w Leżajsku czy stalle Kościoła Bożego Ciała w Krakowie.
• Wybitnym i sławnym dziełem z początku tego okresu jest Kolumna Zygmunta III w Warszawie, ufundowana już przez Władysława IV.
• Kolumnę zaprojektował – Konstanty Tencalla.
• Posag króla wykonał – Clemente Molli.
• A odlał w brązie – Daniel Tym (gdańszczanin).
• Architektura jezuicka miała na terenie Polski wiele odmian i wariantu.
• Założenia jezuickich kościołów zaczęto łączyć z dwuwiekową fasadą rozpowszechnioną następnie i w innych typach architektury sakralnej.
• Dojrzały barok jezuicki przedstawia Kościół w Poznaniu:
• ku lekkiemu świetlistemu prezbiterium prowadzony jest wzrok widza działa potężnymi masywami korynckich kolumn podpierające podwójne uskoki belkowań,
• wnętrze utrzymane jest w stłumionej, ciemno czerwonej tonacji, rozjaśnionej błyskami złoceń i białą dekoracją rzeźbiarską.
• Założenia podłużne rozwiniętego dojrzałego baroku reprezentują:
• Kościoły: Piotra i Pawła w Wilnie i św. Anny.
• Jest to barok malowniczy, bogaty o wyszukanych formach.

Tylman z Gameren

• Inżynier, architekt, grafik, polityk, pisarz.
• Reprezentuje najpełniej barok w Polsce.

Kościół św. Anny w Krakowie

• Ma dwuwiekowa fasadę.
• Element ruchu wprowadzają wielokrotne pilastry i gzymsy przerwane tympanonem nad głównym wejściem.
• We wnętrzu sklepienie zdobią malowidła i wspaniałe stiuki Baltazara Fontany.

Kościół Sakramentek w Warszawie

• Ma w planie ośmiobok wpisany w krzyż grecki.
• Podziały elewacji składają się z samych pionów i poziomów są bardzo oszczędne.
• Każda płaszczyzna ściany zamykająca ramę krzyża zakończona jest trójkątnym tympanonem.
• Jest to doskonale kubiczna bryła, nie zaciemniona żadnymi wtórnymi ozdobami.

Pałac Krasińskich w Warszawie

• Pałac jest jednopiętrowy o ujętej w ścisłe rygory, choć urozmaiconej elewacji.
• Środkowemu ryzalitowi zwieńczonemu klasycznym tympanonem odpowiadają dwie ryzality narożne.
• Układ miedzy oknami i arkadami galerii widnieją płaskie pilastry.
• Całość wieńczy balustrada.
• Tympanon zdobi płaskorzeźb dłuta Andrzeja Schlütera.

XXX

• W drugiej połowie XVII w. wykształcił się typ polskiego dworu o osiowym, symbolicznym założeniu, przeważnie parterowy z wejściem ujętym w ganek zamknięty od góry trójkątnym przyczółkiem.
• Taki właśnie ideał sarmackiej siedziby powtarzał z początku marmurowy dwór Jana Sobieskiego w Wilanowie.

Augustym Locci

• Autor gruntownej przebudowy Wilanowa.

Pałac w Wilanowie

• Jest to jedna z najważniejszych realizacji architektonicznych tego okresu.
• Wzorowana na włoskich budowlach tego typu.
• Założony na planie osiowym o silnie wydłużonym głównym korpusie.
• Stanowi piękną otwartą budowle, monumentalną a zarazem lekką.
• Zdobiła go cała plejada rzeźbiarzy, malarzy, dekoratorów wnętrz.
• Malowidła:
• Claude Callot,
• Michał Anioł Palloni,
• Jerzy Eleuter Szymanowicz – Siemiginowski.
• Rzeźba:
• Andrzej Schlüter.
• Jutrzenka – Claude Callot
• Plafonowe malowidło przedstawiające pod postacią Jutrzenki królową Marysieńkę.

Pompeo Ferrari

• Nadał ostateczny kształt przebudowanemu kościołowi Filipinów w Gostyniu na planie centralnym.

Kościół Cystersów w Lądzie

• Wzniesiony na planie centralnym ma przestronne bogate wnętrze.
• Dominantą jest kopuła zdobiona iluzjonistycznym malarstwem imitującym niebo z unoszącymi się postaciami świętych.

Kacper Bażanka

• Wybitny twórca iluzjonistycznych rozwiązań, które uzyskał fałszywymi perspektywami, ukrytymi oknami, które oświetlały rzeźby.
• Stosował lustra, odbijające światło, które padało do wnętrza przez latarnie z bębnem kopuły.
• Dzieła:
• Kościół Norbertanek w Imbramowicach,
• Kościół Pijarów w Krakowie.

XXX

• Architektura schyłku XVII i w XVIII wieku operuje wymyślonymi i bogatymi formami.
• Bryły kościołów są żywe malownicze.
• Krzywizny i łuki wypierają królujące dotąd pionowe i poziome podziały fasad.
• Fasady są przeważnie dwuwierszowe, często spotyka się fasady wygięte wklęsło w osi środkowej lub wygiętej potrójnie.
• Gzymsy są linearną ruchliwą, falującą wstęgą.
• Ten barok zmierza już ku nowemu kierunkowi rokoku.
• Architektura zmierzchu baroku w Polsce ulega wpływom Czech, Austrii i płn.-zach. Włoch.

Malarstwo

• Interesujące osiągnięcia ma malarstwo, a na uwagę zasługują specyficzne obrazy o treści moralizatorskiej:
• Tańce Śmierci,
• Koła Śmierci.
• Ukazują one w groteskowo-dramatycznej formie znikomość ludzkiego życia, dążeń, zabiegów o powodzenie.
• Obrazy i płaskorzeźby przedstawiają korowód szkieletów i żywych ludzi trzymających się za ręce w upiornym tańcu symbolizującym przemijanie wszystkich dóbr ziemskich.
• Indywidualny wytworem polskiego baroku, niespotykanym nigdzie po za naszym krajem są portrety trumienne malowane olejno na blaszce o kształcie wielokąta odpowiadającemu kształtowi trumny.
• Rozwijał się tez świetnie polski portret szlachecki.
• Do najpiękniejszych dzieł tego rodzaju należy wizerunek Stanisława Tęczyńskiego.

Daniel Schulz

• Gdański malarz, grafik.
• Ulegał wpływom Rembrandta.
• Rozwinął on polski portret sarmacki.
• Wykonywał też dzieła o tematyce religijnej i historycznej.
• Dzieła:
• Portrety Jana Kazimierza.

XXX

• Portrecistą:
• Władysława IV – Bartłomiej Strabel,
• Jana III Sobieskiego 0 Jan Tretko.

Rzeźba

• W rzeźbie dalszej ewolucji ulegał typ nagrobka.
• Rozpowszechnia się nagrobek przyścienny o bogatym obramowaniu, z ustawionymi w niszy popiersiem zmarłego.
• Materiałem jest zazwyczaj czarny marmur (lub czarny i biały) popiersie bywa z brązu.
• W sztuce dekoratorskiej króluje stiuk.
• Najsławniejszymi mistrzami tej dziedziny rzeźby byli:
• Andrzej Schlüter,
• Baltazar Fontana.