Sztuka XX wieku – Ekspresjonizm cz. I

EKSPRESJONIZM cz. I

• Słowem„ekspresyjny” określamy zjawiska o wyjątkowej sile działania.
• Wszyscyartyści posługiwali się silnymi deformacjami potęgującyminapięcie, przerysowaniem naturalnych, obiektywnych kształtówprzedmiotu, odrealnieniem barwy, wzmocnieniem kontrastów.
• Ekspresjonizmjest pewnym powtarzającym się zjawiskiem w sztuce, pewnątendencją, która może występować czy to w twórczościposzczególnych artystów, też w pewnych krajach (Niemcy) prawiezawsze w okresach szczególnego zamętu, zagrożeń, albo u artystównadwrażliwych, boleśnie reagujących na najgorsze stronyrzeczywistości.

PROTOEKSPRESJONIZM

• Zaprotoekspresjonistów uważa się:
  • OdionaRedona – symbolista,
  • Vincetavan Gogha – ojciec ekspresjonizmu,
  • HentiegoToulouse-Lautrenca,
  • JamesaEnsora,
  • EdwardaMucha.
• Dziełaartystów od van Gogha po Ensora były reakcja na realizm iimpresjonizm, na wszelkie zjawiska w sztuce określające obiektywnarzeczywistość, były zwrotem ku sobie, ku własnemu wnętrzu.

James Ensor /1860-1949/

• Pochodziłz Ostendy w Belgii.
• Obokdość realistycznych pejzaży i martwych natur malowałekspresjonistyczne, groteskowe obrazy, w których celowo stosowałdysonanse barw i kształtów.
• WyobraźniaEnsora stworzyła ludzi – masek, masek – potworów.
• Życiezostało ukazane z okrucieństwem i szyderstwem bez jednejoptymistycznej czy aprobującej nuty.
• Znanedzieła:
  • Oburzonemaski (1883),
  • Szkieletyoglądające chińskie bibeloty (1885),
  • WjazdChrystusa do Brukseli,
  • Szkieletypragnące się ogrzać (1889),
  • Maskispierające się o powieszonego (1891).

Edward Munch /1863-1944/

• Postudiach w Oslo i dwukrotnym pobycie w Paryżu osiadł na trzy lataw Brukseli.
• WpływMucha na ekspresjonizm dwudziestego wieku, zwłaszcza niemiecki byłogromny.
• Jegowystawa w Berlinie w 1892 roku wywołała powszechne zgorszenie alemłodzi artyści niemieccy odkryli w niej ducha bliskiego narodowemunurtowi sztuki niemieckiej, która podziałała jak katalizator,wyzwoliła wyobraźnie.
• Munchbył malarzem i równie świetnym grafikiem (litografia, drzeworyt,akwaforta).
• Twórczośćtego artysty jest bardzo spójna i jednolita.
• Azprzyjęte środki plastycznego przekazu nie uległy zasadniczymzmianom, zostały natomiast doprowadzone do perfekcji: miękkie,wyraziste zarysowane, syntetyczne plamy barwne, faliste, grube linieprzechodzące w plamy o konsystencji zakrzepłej zawiesiny,deformacje koloru i form, głębia sugerowana zestawieniami barw ikształtów a nie perspektywą.
• Problematykadzieł Mucha jest stała: życie-miłość-śmierć, przezywanie wpoczuciu osamotnienia, w niepokoju, w bólu.
• Doznanych dzieł należą:
  • Fryzżycia(od 1891) z Tańcemżycia w centrum kompozycji,
  • Śmierćw pokoju chorego (1892),
  • Krzyk(1893),
  • Pocałunek,
  • Dziewczynana moście (1895),
  • Madonna,
  • Choredziecko (1895),
  • Uloża śmierci (1895),
  • malowidłaścienne w Uniwersytecie w Oslo (1909-15),
  • seriaautoportretów.

EKSPRESJONIZM W NIEMCZECH

• Jegogłówne centra: Drezno, Berlin, Monachium.
• Ekspresjonizmniemiecki wyrażał się we wszystkich dziedzinach sztuki.

Die Brücke – Most /1905-13/

• Grupęzałożyli:
  • FritzBley,
  • ErnstLudwig Kirchner,
  • ErichHenkel,
  • KarolSchmidt – Rottluff.
• Potemdołączyli:
  • EmilNolde,
  • CunoAmiet.
• Artyściużywali jednej wspólnej pracowni.
• Uprawialimalarstwo, grafikę, (akwafortę, drzeworyt, litografię) i rzeźbęw drewnie.
• Towłaśnie oni odrodzili drzeworyt i akwafortę dla sztuki XX wieku iodkryli rzeźbę polinezyjską i murzyńską.
• Źródłaich sztuki były różnorodne:
  • filozofiaNietzchego,
  • literaturaStrindberga i Dostojewskiego,
  • niemieckigotyk, renesans i romantyzm,
  • postimpresjoniści.
• Twórczośćtych artystów jest wyjątkowo jednolita i chyba najbardziejkonsekwentna, osadzona silnie w ekspresjonistycznej tradycjinarodowej szkoły niemieckiej.

Erich Henkel /1883-1970/

Młyn Dangast

• Jestto pejzaż.
• Obrazsprawia wrażenie malowanego pospiesznie, pod wpływem bardzosilnych emocji.
• Jestto projekcja własnego ‘ja’ otaczający świat a więc swoistysymbolizm.
• Obrazjest brutalny pełen niepokoju, sprawia to dysonansowe zestawieniebarw o krańcowym nasyceniu, o grubej fakturze, nakładanychgwałtownymi uderzeniami pędzla w taki sposób, że w wielumiejscach prześwieca nie zamalowane płótno.
• Artystazastosował czarne, grube linearne formy, zakłócające czystość,świetlistość powierzchni płótna.
• Inneznane dzieła:
  • WieśSaksońska (1913),
  • tryptykRekonwalescentka (1913),
  • Wariatprzy jedzeniu (1915),
  • Żołnierzw Ostendzie (1915).

Ernst Ludwig Kirchner /1880-1938/

• Odkryłdla ekspresjonizmu sztukę oceaniczną, murzyńską.
• Uprawiałmalarstwo, grafikę, rzeźbę.
• Dojego znanych prac należą:
  • Scenauliczna w Berlinie (1913),
  • Pięćkobiet na ulicy (1913),
  • Księżycwchodzący nad Staffelayo (1923),
  • Pasterzz kozami rankiem (1918),
  • Amselfuch(1923).

Emil Nolde /1876-1956/

• Przelotniezwiązany był z grupą Die Brücke.
• SztukaNoldego jest trudna, bowiem obrazy artysty należą do najbardziejdrastycznych w historii ekspresjonizmu.
• Jestto świat przykry, bolesny, świat obsesji, namiętności ciemnychinstynktów ujawnionych z pasją, furią.
• Deformacjapostaci ma charakter groteskowy, karykaturalny.
• Wieleprac artysty znalazło się na słynnej wystawie „Sztukizdegradowanej”, zorganizowanej przez nazistów w 1933 roku.
• W1942 bomba zburzyła pracownie Noldego z całym graficznym dorobkiemżycia.
• Jegosłynne prace:
  • Przedwschodem słońca (1901),
  • Wiosnaw Pokoju (1904),
  • Żniwa(1904),
  • Ostatniawieczerza,
  • ZieloneŚwiątki (1909),
  • tryptykMarii Egipcjanki,
  • poliptyk(9cz.) Życie Chrystusa (1912),
  • Tancerkiwśród świec (1912),
  • Taniecwokół żółtego cielca,
  • Diabełi uczony (1919),
  • licznedrzeworyty i litografienp. Prorok, Knecht (1912).

Der Sturm – Burza

• Nazwaczasopisma, galerii, kultu wokół, którego od 1910 roku gromadzilisię artyści, muzycy, literaci z całej Europy.

Oscar Kokoschka /1886-1980/

• ByłAustriakiem, twórcą świetnych psychologicznych portretów.
• Ekspresjonizmtych portretów polega na podkreślaniu psychologicznego życiamodela, widoczny jest w prowadzeniu pędzla pozostawiającegozawiłe, kręte ślady w tonacji głębokiej, ciemnej.
• Jegoznane dzieła:
  • Huragan(1914),
  • Przyjaciele(1917-18),
  • Emigranci(1916-17),
  • Pejzaże:
    • Marsylia– port (1925),
    • Lyon(1927),
    • Jeruzalem(1926-30),
    • Anschbuss,
    • Alicjaw krainie Czarów,
    • Lorele(1942),
    • Zaco walczymy (1943).

Der Blaue Reiter – Błękitny Jeździec

• Międzynarodowagrupa powstała w Monachium w 1911.
• Tworzyliją m.in.:
  • WassylyKandinsky – Rosjanin,
  • AlfredKubin – czeski pisarz i grafik,
  • FranzMarck – Niemiec,
  • AugustMack – Niemiec,
  • ArnoldSchönberg – kompozytor i malarz,
  • PaulKlle – Szwajcar, dołączył rok później.
• Grupapopierała rozwój wszystkich dyscyplin sztuki i wszystkich modnychkierunków.
• Naich wystawach pokazywano pracę ekspresjonistów, kubistów,abstrakcjonistów i przedstawicieli innych kierunków z całejEuropy.
• Artyścichcieli zerwać z odtwarzaniem wyglądów świata, czerpaliinspirację ze sztuki ludowej, dziecięcej i prymitywnej,średniowiecznej, szukali powiązań między malarstwem, muzyką,literaturą.
• Wdziełach przedstawicieli Der Blaue Reiter wiele jest romantyzmu,poetyki, środki wyrazu są subiektywne i złożone.
• Pierwszawojna światowa zamknęła dzieje Błękitnego Jeźdźca.

Novemergruppe

• Utworzonazostała w Berlinie w 1918 r. przez malarzy, muzyków, literatów iludzi teatru.
• Stowarzyszenienie miało ściśle określonego artystycznego programu, stając sięforum dla wymiany doświadczeń całej europejskiej awangardy.
• Nowościąbyło dążenie, by przybliżyć sztukę ludowi, zwłaszczarobotnikom, w tym celu organizowano odczyty, koncerty idokształcające kursy.
• Architekciprojektowali robotnicze osiedla i w nowoczesnym budownictwiewidzieli możliwość poprawy społecznego bytu.
• Nazistowskierepresje doprowadziły do rozwiązania grupy.

Otto Dix /1891-1969/

• Uczestniczyłw ruchu Dada.
• Jegoprace malarskie i graficzne były protestem przeciwko wojnie iwynaturzeniom społecznym.
• W1934 r. zakazano wystawienia jego prac, w 1939 był aresztowany iwięziony za swe radykalne antynazistowskie przekonania.
• Powojnie zwrócił się ku mistycyzmowi oraz ku tematyce religijnej.
• Jegoprace:
  • Suteneri Prostytutka (1922),
  • Rajfurka(1923),
  • Robotnik(1921),
  • 50sztychów:Wojna (1924),
  • Sauli Dawid (1945),
  • Eccehomo (1947),
  • Ukrzyżowanie(1956),
  • Kuszenieśw. Antoniego.

Georg Grosz /1893-1959/

• Byłgrafikiem znanym z ostrych satyrycznych cykli plakatów, fotomontażyi kolaży.
• Zajmowałsię także malarstwem (olej, gwasz, akwarela).
• Byłprzedstawicielem ruchu Dada na terenie Niemiec.
• Piętnowałnegatywne zjawiska społeczne, walczył z militaryzmem inacjonalizmem.
• Jakojeden z pierwszych podjął walkę z ekspresjonistami mówiącymiwyłącznie o sobie.
• Jegosztuka miała posłannictwo społeczne a Głowna bronią w wideologicznej walce były: ironia, kpina, szyderstwo, groteska.
• W1932 r. emigrował do Stanów Zjednoczonych.
• Znaneprace:
  • Metropolis,
  • Niemcy– bajka zimowa,
  • InżynierHeatfield (1920),
  • cykle:
    • Rekiny(1920),
    • Obliczeklasy panującej,
  • Bógz nami (1921),
  • Eccehomo (1923),
  • Graczw diablo (1927),
  • Poprzesłuchaniu (1935),
  • Ocalały(1944),
  • cyklnadrealistyczny:
    • Ludzie– kije.

Max Beckmann /1884-1950/

• Byłszczególnie wrażliwy na najgorsze, najciemniejsze strony czasów wktórych żył.
• Wyrażałswoje sądy w formie symbolicznej, w której to symbole zmieniałysię z biegiem lat.
• Sensjego całej twórczości – to katastroficzny pesymistyczny obrazludzkich dziejów.
• Beckmannmusiał wyjechać z kraju (najpierw do Paryża, Amsterdamu,następnie do Stanów Zjednoczonych).
• Podkoniec życia tworzył tryptyki o symbolice niejasnejwielowarstwowej hermetycznej.

Sen /1921/

• Toodbicie strasznych przeżyć wojny i jej skutków.
• Sendziecka, symbolu niewinności osaczonego przez twory powojennejrzeczywistości: prostytutkę, żebraka, inwalidę i zbrodniarza.
• Jegodzieła:
  • Tryptyk:
    • Odjazd(1932-39),
    • Podróżna rybie (1934),
    • Król(1937),
    • Perseusz,
    • Aktorzy(1941-42),
    • Argomanici(1949-50).

ARCHITEKTURA

Peter Behrens /1868-1940/

• Architekt,zaprojektował m.in. fabrykę farb w Höchst (1920-24), posługującsię w opracowaniu ścian rozmaitymi materiałami o zróżnicowanejfakturze i intensywnymi barwami.

Hans Poezing (1869-1936/

Wnętrze Hali Ludowej we Wrocławiu /1912-13/

• Toogromne wnętrze o powierzchni 6340 cm² przykryte zostało kopułą,której stalowe żebra widoczne bez żadnej osłony stanowią odynamice przestrzeni.
• Światłowpada tu przez asy okien umieszczonych w kopule, zaś środkowypierścień kopuły jest ciemny.

Gmach Teatru w Berlinie

• Koncepcjateatru nawiązywała do starożytności; scene, orchestra iotaczające ją półkolem miejsca dla widzów.
• Nadcałością wznosi się wielka rozjarzona światłami kopułapokryta dekoracyjnymi formami w kształcie stalaktytów.
• Całaprzestrzeń jest dostosowana do nowoczesnych koncepcjiinscenizacyjnych.

Erich Mendelsohn /1887-1953/

• Ulubionymiformami artysty były łuki i wygięte płaszczyzny.
• Silniezaznaczał kierunki linearnie podkreślał krawędzie płaszczyzn.
• Emigrowałz kraju ostatecznie osiadł w USA.

Obserwatorium Atroficzne /1920-21/

• Wzniesionedla Albrechta Einsteina.
• Jestto niezwykłą bryła, obłymi, miękkimi a zarazem dynamicznymikształtami przypominająca wór natury.

RZEŹBA

• Rzeźbęekspresjonistyczną reprezentują:
  • Myśliciel– Ernest Barlach,
  • Stojącymłodzieniec– Wilhelm Lehmbaruck,
  • MarieLou (1935-36)– Constantin Permeke.

Film

• Twórcamiekspresjonizmu fimowego byli:
  • FriedrichWilhelm Mcernau (Nofteratus),
  • FritzLang (ZmęczonaŚmierć, Metropolis, Austriak).
  • RobertWiene (Gabinetdoktora Caligari).

LITERATURA

• Prekursoramiekspresjonizmu byli:
  • AugustStrindberg – Szwed,
  • FrankWedekind – Niemiec.
• Przedstawicielamidojrzałego ekspresjonizmu byli:
  • FranzWerfel,
  • FranzKafka,
  • ChristWalf,
  • ErnstTollem,
  • LeonardFrank.

MUZYKA

• Ekspresjonizmw muzyce reprezentują:
  • PaulHindemitle,
  • ArnoldSchönberg.

PODSUMOWANIE

• Najbardziejtypowi dla niemieckiego nurtu ekspresjonistycznego byli:
  • E.Henkel,
  • E.Lu Kirchner,
  • E.Nolde,
  • KSchmidt – Rotteheff,
  • M.Beckmann.
• Dowieli ich prac zostały użyte określenia pejoratywne: ”brutalny”,„przykry”, „wulgarny”.
• Dziełaich są oparte na dysonansowych zestawieniach barw, kształtów,walorów.
• Gamaskłada się albo z nasyconych barw zestawionych nieharmonijnie albojest ściemniona, przybrudzona.
• Dużąrolę w obrazie odgrywa czerń.
• Barwnie miesza się na palecie.
• Przestrzeńsugeruje zestawieniami barw, kształtów a nie perspektywą.
• Nastrójdzieł ekspresjonistycznych jest ciężki, przytłaczający,męczący.
• Deformacjeprzykre dla oka, działają celowym zgrzytem, budzą skojarzeniaprzykre, gdyż przekazują przykre przeżycia.
• Jestto sztuka głęboko symboliczna odzwierciedlająca stany duchowe:wewnętrzne opustoszenie, lęk przed śmiercią, tajemnicecierpienia.
• Sąto doznania bardzo intensywne i destrukcyjne.
• Ekspresjonizmprzybiera niekiedy formę groteski, ponurego żartu, kiedy indziejwyraża się melancholią, zwątpieniem.
• Wielewymienionych artystów nie reprezentuje czystego ekspresjonizmu.
• Niemcyodegrały szczególną rolę w dziejach ekspresjonizmu.
• Grupyi zrzeszenia w Dreźnie, Berlinie, Monachium otworzyły się naprzyjęcie nowych zjawisk w sztuce, skupiały artystów zewszystkich stron Europy.
• Wszyscybyli przeciwko wojnie, dlatego stali się ofiarami nazizmu:
  • zabranianoim tworzyć,
  • usuwanoze stanowisk na wyższych uczelniach,
  • konfiskowanodorobek twórczy,
  • wielumusiało emigrować na skutek prześladowań.