Sztuka Baroku – Wprowadzenie

Warunki Rozwoju Stylu Barokowego

OGÓLNE TŁO ROZWOJU

• Barok jest tworem włoskim, ściślej rzymskim.
• W renesansie upadły księstwa i republiki włoskie.
• Turcy zdobyli Kretę handlową placówkę Wenecji.
• Lombardia, Neapol i Piemont należał do Hiszpanii.
• Państwo Kościelne stało się w raz z Rzymem, centrum kulturalnym Włoch.
• Po Soborze Trydenckim (1545-63) Kościół znowu stanowił liczącą się w Europie potęgą:
• przeprowadzał reformy,
• ustalono kwestie dogmatyczne,
• cofnięto edykt nantejski.
• Formą ideologicznej walki – reformacji było:
• rozwój kaznodziejstwa,
• rozbudowanie nabożeństwa,
• programowo okazałe kościoły.
• Ze sztuką współdziałała muzyka.
• Ten kontrreformacyjny barok w sztuce miał wielki w pływ na inne kraje dzięki zakonowi Jezuitów działający wszędzie.
• W Europie długo ciągnęły się wojny religijne.
• Europa była rozdarta ideologicznie – nastąpił podział na kraje katolickie i protestanckie, katolicka była:
• Hiszpania,
• Francja,
• Belgia,
• Polska,
• część Niemiec.
• W krajach protestanckich styl baroku rozwinął się jedynie w sztuce świeckiej.
• Sytuacja polityczna była skomplikowana:
• groziła Europie potęga Turecka,
• przez kraje środkowej Europy przeszła wojna trzydziestoletnia.
• Umocniła się nowa forma rządów – absolutyzm.
• Francja przechodziła okres swej świetności za panowania Ludwika XIV – Króla Słońce.
• Dla Polski wiek XVIII był wiekiem wojen kozackich i potopu szwedzkiego pustoszącego kraj.

Podsumowanie

• Styl baroku wyraża epokę pełną zamętu i sprzeczności.
• Jednak nie decydują tu wydarzenia polityczne lecz rozbicie dotychczasowej jedności świata poglądowo – ustrojowej i bark uniwersalizmu w kulturze oraz brak jednoznacznych założeń i dążeń.

MECENAT, MIEJSCE ARTYSTY W SPOŁECZEŃSTWIE

• Mecenat w krajach katolickich sprawował kościół i absolutystyczny monarchiczny dwór.
• W krajach protestanckich i w innych państwach mecenat sprawowało bogate mieszczaństwo.
• Pozycja artystów była nadal wysoka.
• Najwięksi z nich cieszyli się międzynarodową sławą:
• nadawano im tytuły szlacheckie,
• ich pracownie były ogniskami sztuki wpływającymi niejednokrotnie na kształtowanie się mód i kryteriów estetycznych.
• Wykształcenie zdobywano w pracowniach wielkich artystów lub w uczelniach artystycznych np.:
• Akademia św. Łukasza (Rzym),
• Akademia Carraccich (Bolonia),
• Królewskie Akademie Malarstwa i Architektury w Paryżu.

SZTUKA PRZEŁOMU

• W Baroku zamiast przewagi linii poziomych występuje wygięty dynamicznie łuk i linia krzywa, falująca.
• Złożona malowniczo dekoracja zacienia konstrukcje, zamiast klasycznej równowagi występuje kontrast.
• W baroku występują dwa zagadnienia: światło i ruch
• Jest to sztuka uczucia, gwałtownych kontrastów spięć, prymatu wyobraźni i fantazji.
• Barok zapowiedziany został w twórczości Michała Anioła:
• w jego rzeźbach (Jeńcy, Zwycięstwo),
• w architekturze (Kaplica Medyceuszów, Biblioteka Laurenziana, kopuła kościoła św. Piotra),
• w malarstwie (Sąd Ostateczny – w atmosferze grozy, siły, potęgi, zwiększonych kontrastach światła i cienia).
• Sztuka przełomu przypada na okres kontrreformacji – przełamania się również wartości ideowych i religijnych.
• Sztuka miała reprezentować Kościół (wg. postanowień trydenckich):
• okazywać jego potęgę,
• mówić o pięknie Boga niewidzialnego,
• miała skupiać liczne rzesze wiernych we wspaniałych obrazach, umożliwiać swobodne słuchanie kazań,
• uwznioślać sceny religijne i rozpowszechniać kult świętych z którymi zerwali reformatorzy.

Malarstwo 
Jacopo Robusti – Tintoretto

• Malarz wenecki.
• Jego dzieła są jakby kontynuacją problematyki podjętej przez M. Anioła czyli wizjonerstwo, atmosfera uduchowienia.
• Malował ogromne wielopostaciowe kompozycje np.:
• Sąd Ostateczny,
• Ostatnia Wieczerza,
• Złożenie do Grobu,
• Cud św. Marka,
• Wesele w Kanie Galilejskiej.
• Płaszczyznę często komponował po przekątnej.
• Dużą rolę w obrazach gra światło, padając zawsze z jednego źródła, sugerowane gwałtownymi walorami.
• Postaci przedstawione są w aktywnym ruchu, w skrótach perspektywicznych powodujących silną deformację brył.
• Elementy płaszczyzny zgrupowane są tak, że powstaje wrażenie potężnego ruchu brył w przestrzeni.
• Ostatnim dziełem jego jest Raj – to kłębowisko i wir postaci, których na obrazie jest 500.

Architektura

• Architektura operowała formami monumentalnymi, choć spokojnymi i oszczędnymi.
• Architektura kontrreformacji była pomostem miedzy architekturą renesansu a baroku.
•  Przełomowe znaczenie miało zbudowanie jezuickiego kościoła Il Gesu (Jezusa).

Jacopo Barozzi da Vignola

• Uczeń M. Anioła.
• Jego dzieło to jezuicki kościół:

Il Gesu

• Jest to podłużne założenie jednonawowe z sześcioma parami kaplic tworzących pozorne nawy boczne po obu stronach nawy głównej.
• Transept nie wystaje po za ściany boczne.
• Na skrzyżowaniach naw wznosi się kopuła na żaglach.
• Prezbiterium zakończone jest półkolistą absydą.
• Fasada, którą zaprojektował Giacomo Della Porta była dwukondygnacyjna podzielona pionowo zdwojonymi rytmami pilastrów, poziomo gzymsów, zamknięta klasycznym tympanonem z małymi nastawami o motywach spływu wolutowych łączących nawę główną z niższą partią kaplic.
• Kościół Il Gesu reprezentuje tzw. barok kontrreformacyjny.
• Dzięki zwartemu korpusowi wypunktowaniu ołtarzowego centrum, jednonawowemu rozwiązaniu, w którym zgromadzony tłum mógł łatwo śledzić przebieg nabożeństw czy Kazan, powstało wnętrze czytelne i zarazem funkcjonalne <- dlatego tez stał się wzorem dla mnóstwa barokowych kościołów we wszystkich krajach Europy.

Domenico Fontana

• Twórca planu przebudowy Rzymu.
• Według jego planów do starochrześcijańskiego kościoła Santa Maria Alaggiorerozchodziły się promieniście ulice, każda zamknięta optycznie obeliskiem lub kościołem.
• Fontana ustawił także egipskie obeliski przed kościołem św. Piotra w Rzymie.