Sztuka Dawna – Sztuka Starożytnej Grecji

Sztuka Starożytnej Grecji

WARUNKI ROZWOJU SZTUKI

• Czynniki geograficzne: klimat i teren.
• Historia: 
  • okres archaiczny XII-V w. p.n.e. 
  • okres klasyczny V- poł. IV w. p.n.e.
  • okres hellenistyczny poł. IV-I w. p.n.e.

• Religia: politeizm.
• Poglądy estetyczne Greków.

Dzieje: 
Okres archaiczny

• Stworzenie pierwszego alfabetu.
• W VII w. p.n.e. powstały najstarsze poematy epickie przypisywane Homerowi – Iliada i Odyseja.
• W tymże czasie nastąpił znaczny rozkwit literatury.
• W VI w. rozkwita również poezja liryczna, przedstawiciele:
  • Safona,
  • Anakreont,
  • Pindar,
• Przedstawiciele poezji epickiej:
  • Hezjod,
  • Teogonia.
• W VI w. p.n.e. rozwinęła się filozofia, przedstawiciele:
  • Tales, 
  • Pitagoras, 
  • Heraklit.
• W okresie archaicznym powstały style architektoniczne:
  • dorycki,
  • joński. 
• Rozwijała się ceramika i rzeźba.

Okres Klasyczny /zwany: złotym okresem kultury greckiej

• Rozwijało się budownictwo publiczne, świątynie i budowle użyteczności społecznej:
  • stadiony,
  • teatry,
  • szkoły.
• W okresie klasycznym powstały najwybitniejsze budowle Akropolu – wzgórza Aten, PARTENON – świątynia poświęcona Atenie zbudowana przez Iktinosa, Kollikratesa.
• Rzeźba miała swych przedstawicieli: 
  • Myron,
  • Fidiasz,
  • Polikles,
  • Skopas,
  • Praksyteles,
  • Lizyp. 
• Okres klasyczny czasy rozwoju teatru i twórczości słynnych tragików: 
  • Ajschylosa, 
  • Sofoklesa, 
  • Eurypidesa, 
  • Arystofanesa (komediopisarz).
• Najsłynniejsi historycy:
  • Herodot,
  • Tukidydes. 
• Najsłynniejsi filozofowie:
  • Demokryt, 
  • Arystoteles,
  • Sokrates,
  • Platon. 

Okres Hellenistyczny

• W sztukę w tym okresie wdzierają się nowe zagadnienia; sztuka jest odbiciem niepokoju i pesymizmu, wieków obfitych w tragiczne wydarzenia.
• W sztukę tą charakteryzuje różnorodność i wielość poglądów czyli:
  
  • przedstawienie bólu, 
  • cierpienia, 
  • karykatura, 
  • drwina, widnieje uduchowienie i zmysłowość.
• W tym okresie działają trzy szkoły filozoficzne:
  • epikurejczycy, 
  • stoicy,
  • sceptycy.

Religia

• Religia miała duży wpływa na sztuki plastyczne, była niewyczerpaną skarbnicą tematów.

Bogowie

• Zeus – ojciec bogów.
• Hera – małżonka Zeusa.
• Posejdon – bóg morza.
• Hades – bóg świata podziemnego.
• Demeter – opiekunka płodów rolnych.
• Hestia – patronka ogniska domowego.
• Najwięcej czczeni bogowie:
• Atena – bogini mądrości i wojny.
• Afrodyta i Eros – bogowie miłości.
• Ares – bóg wojny.
• Hermes – posłaniec bogów.
• Artemida – bogini łowów.
• Hefajstos – bóg kowali i rzemieślników.
• Apollo – opiekun Muz.

Poglądy Estetyczne Greków 

• Piękno utożsamiali z ładem, harmonią, prawidłowością i regularnością.

Pozycja Społeczna Artysty Greckiego

• Sztuka pełniąc zarazem funkcję użytkową i ideową służyła ogółowi obywateli zaspakajać równocześnie ich potrzeby estetyczne a nawet moralne, miała przede wszystkim odkrywać ważną rolę społeczną.
• Ustrój demokratyczny umożliwił rozwój mecenatu społecznego.
• Obywatele miast – państw byli zarazem zleceniodawcami jak i odbiorcami dzieł ogólnie dostępnych.
• Uważano, że sztuki można się nauczyć. 
• Nie doceniano wagi natchnienia, talentu, wyobraźni w malarstwie.
• Ambicją twórców była doskonałość wykonania a nie oryginalność własnych założeń artystycznych.

ARCHITEKTURA
Architektura Sakralna 

• Miastom greckim patronowali bogowie a świątynie im wznoszone były ich domami.
• Budowane były przeważnie na naturalnych wzgórzach, podwyższone jeszcze stropami (stylobatem) w otoczeniu malowniczej przyrody.
• Sposób ich ustawienia przystosowano do natury rzeźby terenu.
• W zespole kilku budowli ustawiono je względem siebie tak, by dać widzowi najpiękniejsze pojęcie o ich kształcie i pięknie.
• Świątynie są przystosowane do wielkości człowieka.
• Są monumentalne ale nie przytłaczają swoim ogromem.
• Posągi bogów we wnętrzu świątyń nie były otaczane aurą tajemnicy niedostępnej dla zwykłego człowieka.
• Kamienna i monumentalna architektura świątyń wywodziła się z budownictwa drewnianego.
• Drewniane świątynie były odbiciem koncepcji megaronu.
• Aby oświetlić zbyt ciemne wnętrze podniesiono drewniany, złożony z płaskich desek stropu w ten sposób, że oparto go na słupkach zgrupowanych trójkami w jednym rzędzie.
• W późniejszych czasach, w architekturze kamiennej i marmurowej, zasada wiązania drewnianego stropu i dachu znalazła odbicie w układzie belek stropowych architrawu, fryzu i gzymsu.
• Nie stosowano zaprawy murarskiej.
• Poszczególne elementy układano precyzyjnie dopasowując ich krawędzie, że spoiny (przestrzeń, miejsce złączeń elementów zwane też wpustem lub fugą) były niewidoczne.
• Zasadniczą funkcję podtrzymującą pełniły ściany.
• Obszerniejsze wnętrza wymagały dodatkowo kolumn ze względu na ograniczoną długość belki stropowej.
• Stosowano kolumny również na zewnątrz – z początku tylko z przodu świątyni następnie i z przodu i z tyłu a z czasem dookoła tak, ze mury zostały zasłonięte.
• Nie napotykano na ciężki równy mur bez prześwitów lecz smukłe rządy jasno oświetlonych, żłobkowatych pionów kolumn i ciemniejszych przerw między nimi.
• Zatem światło i cień mają udział w budowaniu kompozycji.
• Niektóre elementy świątyni były niegdyś polichromowane i wyodrębnione kolorem:
  • intensywnym błękitem, 
  • czerwienią, 
  • żółcią,
  • zielenią. 
• Całością kompozycji rządziły zasady harmonii czyli wzajemnego podporządkowania różnych części a także rytmu i symetrii.
• Budowle są spojone a równocześnie żywe, urozmaicone, efekt ten uzyskany jest dzięki kontrastom pionów i poziomów, dużych form z drobnymi i płaszczyzn wypełnionych rzeźbą z pustymi.
• Dwa szczyty utworzone przez spadzisty dach (warunki klimatyczne) świątyni wykończone są elementami dekoracyjnymi – trójkątnymi przyczółkami (tympanony).
• W greckiej sztuce panuje zasada jedności w wielości tzn. każda część stanowi całość samą w sobie (np. kolumna, tympanon itd.) a równocześnie jest częścią większej całości.
• Wszystkie elementy konstrukcyjne pełnią równocześnie rolę dekoracyjną np. żłobkowaty trzon kolumny, jej głowica, baza podział belkowania.
• Ponadto rolę dekoracyjną pełni też płaska rzeźba figuralna w architekturze i stylizowane motywy ograniczone: zwoje, palmety, wole oczy.
• O pięknie architektury greckiej stanowią doskonale wyważona matematycznie wyliczone proporcje.
• Jednostką miary był kamień kolumny u podstawy lub tryglif.
• By uniknąć wrażenia deformacji w kierunku odwrotnym leciutko pogrubiano kolumny w 1/3 wysokości, wyginano proste linie stropu, poszerzano średnice narożnych kolumn, nachylano cała kolumnadę ku środkowej części osi świątyni.

Style 

• W architekturze greckiej wykształciły się trzy style:
  • dorycki,
  • joński,
  • koryncki.

Styl dorycki

• Bryła świątyni doryckiej była:
  • surowa,
  • dostojna,
  • poważna,
  • odznaczała się wielką prostotą i oszczędnością środków wyrazu.
• Kolumny w tym stylu przypominały kolumny Egiptu.
• Nie miały bazy.
• Trzon jest ostro żłobkowany.
• Głowica składa się z poduszki i płyty – kostki.
• Fryz składa się z metop i tryglifów.
• Najsławniejszym zabytkiem w stylu doryckim jest
  • Partenon,
  • świątynia Ateny na Akropolu w Atenach,
  • wcześniejszym zabytkiem jest świątynia Posejdona w Paestum.

Styl joński

• Większa rozmaitość rozwiązań.
• Lżejsze proporcję.
• Smuklejsze kolumny.
• Bardziej dekoracyjny.
• Lekki.
• Elegancki.
• Formy schematyczne, suche, splatające się z ograniczonymi lekkimi formami.
• Kolumna z bazą o tępym żłobkowaniu.
• Głowica w kształcie zwojów (wolut).
• Fryz jest ciągły.
• Najpiękniejsze zabytki to:
  • Erechtejon,
  • Świątynia Nike na Akropolu.

Styl koryncki

• Nieco podobny do jońskiego.
• Reprezentacyjny.
• Ozdobny.
• Bogaty.
• Głowica kolumny uformowana jest na kształt stylizowanych liści akantu.
• Do zabytków s. korynckiego należą:
  • Pomnik wotywny Lizykratesa,
  • Olimpiejon w Atenach.

• Wszystkie te trzy style są na identycznej zasadzie konstrukcyjnej:
  • podobne plany świątyń,
  • te same części z których się składają,
  • te same reguły.
• O inności oryginalności stylów stanowią odrębne proporcję oraz odmienny stosunek konstrukcji i do dekoracji.
• W każdym z nich występują także pewne określone powiązania miedzy wielkościami poszczególnych detali, obliczone jednostką miary – modułem.
• Takie jednolite systemy konstrukcyjno – kompozycyjne nazywamy porządkami architektonicznymi.

Teatry

• Teatry pod gołym niebem budowano podobnie jak świątynie na podstawie obliczeń matematycznych.
• Przeznaczone były dla tysięcy widzów i musiały odznaczać się dobrą akustyką.
• Typ otwartego teatru ukształtował się w Vw.p.n.e.
• Centrum stanowiła kulista orchestra (scena).
• Widownia zbudowana była kamiennymi siedziskami usytuowanymi amfiteatralnie na stogu wzgórza lub naturalnym zagłębieniu terenu.
• Jako przykład teatrów greckich można wymienić teatr:
  • Dionizosa w Atenach,
  • teatr w Epidaurze.

RZEŹBA

• Materiałami rzeźbiarskimi stosowanymi w Grecji były z początku drewno i wapń a potem brąz i marmur.
• Stosowano również łączenie kości słoniowej złotej blachy i szlachetnych gatunków drewna w technice zwanej chryzelefantyną.
• Rzeźba była polichromowana a posągi z brązy miały oczy z drogich kamieni.

Rzeźba Okresu Archaicznego
Wybitne Dzieła 

• Hera z Samos,
• Kleobis (Biton),
• Kroisos,
• Apollo z Tenei,
• Apollo z Piombino,
• Woźnica z Delf.
• W pobliży świątyń ustawiano posągi zwycięzców igrzysk sportowych – Kurosów (chłopców).
• Postacie kobiet – kor – w rzeźbie okresu archaicznego są ubrane w długie szaty spływające w rytmicznych fałdach do stóp.
• Rzeźby są zwartymi zamkniętymi blokowymi bryłami o ustawieniu frontalnym.
• Kompozycja jest statyczna.
• Oś symetrii wyraźnie wyczuwalna.
• Wyprostowana postać w sztywnej wykrocznej pozie lub ze złączonymi stopami, dłonie zwinięte w pięści, bezosobowe twarze o ponadczasowej młodości z lekkim umownym uśmiechem.

Rzeźba okresu klasycznego 

• Najsłynniejsze dzieła V w. p.n.e.
  • Myron: Dyskobol, Atena i Marsjasz,
  • Fidiasz: płaskorzeźby tympanonów i fryzów Partenonu, Atena Promachos, Atena Partenos, Zeus Olimpijski, Amazonka.
  • Poliklet – Amazonka, Doryforos.
  • płaskorzeźby (artyści nieznani): Stela Hegeso, Orfeusz i Eurydyka.
• Marsjasz zaobserwowany w ułamku czasu, ruch Dyskobola, swobodna poza Doryforosa świadczą o pojawieniu się po raz pierwszy w dziejach rzeźby nowego zagadnienia – studiowanie mechanizmu ruchu.
• Ruch swobodnie ugiętej postaci jest jakby ,,zatrzymany w czasie”.
• Doryforos
  • Poliklet wprowadził pozę kontrapostu czyli przeciwwagi ciężarów, mas, napięć, kierunków.
  • Ciężar ciała utrzymuje się w napięciu noga podczas gdy ta druga ugięta jest rozluźniona.
  • Układowi nóg odpowiada przeciwstawne ułożenie rąk, jedna pracuje dźwigając włócznie, druga odpoczywa.
  • Wszystkie części ciała są wyraźnie zaznaczone, wyodrębnione, a pod warstwą skóry i mięśni wyczuwa się kościec.
  • Rzeźba jest bardzo harmonijna, spokojna w działaniu.
  • Zawdzięcza swe piękno doskonale wytworzonym proporcją.

• Porcje postaci obliczał artysta matematycznie, posługując się długością nosa czy szerokością 4 palców dłoni jako jednostka miary.
• Natura była nauczycielka artystów, ale równocześnie była poprawiana, upiększana idealizowana.
• Bryła rzeźbiarska okresu klasycznego jest przeznaczona do oglądania z kilku stron.
• Jest rozluźniona nie stanowi już zwartego bloku.
• Oprócz pionów i poziomów kompozycję budują lekkie skosy i łuki.
• Masy i kierunki są tak wyważone, że sprawiają wrażenie spokoju i umiaru.
• Płaskorzeźba klasyczna, odznaczała się wyjątkowo pięknymi układami, rytmicznymi grającymi główną rolę w jej budowie kompozycyjnej.
• Przykłady reliefów:
  • płaskorzeźby Partenonu przypisywane Fidiaszowi,
  • metopy fryzu jońskiego, przedstawia on procesję panatenajską oraz bogów, którzy przyglądają się tej uroczystości.
• Płaskorzeźby, metop Partenonu Orfeusz i Eurydyka, Nike Wiążąca sandał, to działa zdominowane różnorodnymi kierunkami, które są zwielokrotnione i urozmaicone układami fałdów szat.
• Płaskorzeźba jest w Grecji najczęściej reliefem wypukłym o kilku płaszczyznach „wystawania do przodu” z tła.
• Główny akcent tematyczny stanowi w kompozycji postać ludzką w swobodnym ruchu.
• Tło po za nią jest puste.
• Brak sugestii głębi przestrzennej poza postacią daje wrażenie silnego związania płaskorzeźby z powierzchnią ściany.
• Same postaci przedstawione są w odważnych skrótach perspektywicznych.
• Płaskorzeźba wysterowana najczęściej w tympanonach w metopach fryzu w stylu doryckim, a w stylu jońskim i korynckim zdobiła fryz, opasując budowle jednolitą wstępu.
• Rzeźbiono także pomniki nagrobne:
  • Stela Hegeso, przedstawiająca panią i służącą; została tu w pełni zachowana klasyczna prostota, umiar i równowaga. Kompozycja czytelna i harmonijna.
• Dzieła z IV w.p.n.e.
  • Skopas –Bachantka,
  • Praksyteles – Hermes z Dionizosem,
  • Apollo z Jaszczurką
  • Afrodyta z Knidos.
  • Lizyp – Apoxyomenos,
  • Odpoczywający Hermes.
• W IV w.p.n.e. postacie są smuklejsze, esowate, wygięcie ciała towarzyszące pozie kontrapostu jest silniejsze i bardziej miękkie.
• Delikatność, liryzm, pewna poetyckość rzeźb, zmysłowość pierwszych aktów kobiecych, napięcie wygiętej w gwałtownym ruchu Bachantki – to cechy okresu przygotowującego nowy okres hellenistyczny.

Rzeźba Okresu Hellenistycznego 

• Dzieła:
  • Nike z Samotraki,
  • Laokoon,
  • Grupa Byka Farnezyjskiego, 
  • Umierający Gall,
  • Afrodyta z Melos,
  • Faun Barberini,
  • Chłopiec z gęsią,
  • płaskorzeźby ołtarza Pergamońskiego.
• W okresie hellenistycznym uderza wielka rozmaitość tematów ujęć i problemów.
• Znajdujemy dzieła pełne dynamiki i ekspresji.
• Tematy scen rodzajowych, wesołych, pogodnych a także sceny pełne okrucieństwa, bólu, cierpienia.
• Wiele jest rzeźb grupowych o zawiłym skomplikowanym układzie (Laokoona, Byk Farnezyjski).
• Kompozycja zbudowana jest na kilku osiach, kierunki krzyżują się pod różnymi kątami.
• Silne rozczłonkowane bryły, wielość szczegółów daje wrażenie bogactwa formy.
• Kompozycja działa bardzo silnie jest dynamiczna.
• W okresie hellenistycznym rozbudowano zagadnienie ruchu, w nowym ujęciu jest on subtelny delikatny lub gwałtowny.
• Artystów interesował mechanizm wyrazu ekspresja.
• Ból cierpienie, rozpacz, rezygnacja wyrażają posągi hellenistyczne raczej ruchem niż wyrazem twarzy.

Ołtarz z Pergamonu 

• Skłębione w chaotycznym wirze walki ciała bogów i gigantów zabudowujących cała płaszczyznę nie zostawiając ani pustej i spokojnej przestrzeni.
• Uderz tu spiętrzenie form, wir, gwałtowny ruch, niepokój.
• Reliefy z Ołtarza są prawie rzeźby pełnią „ przylepioną” jakby do płaszczyzny, dążącą do oderwania się od niej.

Podsumowanie

• Na rzeźbie okresu hellenistycznego i klasycznego zaważyły szczególnie silne czynniki historyczne:
  • Szczytowy rozkwit demokracji ateńskiej,
  • Ideały klasycznego humanizmu z V w. p.n.e.,
  • Ponowne zetknięcie się z Bogatym Wschodem gdzie po podbojach A. Macedońskiego przeniosły się ośrodki kultury w okresie hellenistycznym.

MALARSTWO 

• Malarstwo greckie znane jest jedynie z opisów.
• Grecy wykonywali malarstwo ścienne i stosowali technikę enkaustyki.
• Technika enkaustyczna (przejęta później przez Rzymian) polegała na pokrywaniu farbami złączonymi na gorąco z woskiem pszczelim powierzchni marmuru, drewna czy kości.
• Farby nakładano za pomocą metalowych rozgrzanych narzędzi.
• W tej technice został wykonany w IV w.p.n.e. obraz przedstawiający bitwę pod Issos.
• Z opisów wiemy, że było to malarstwo realistyczne, wiernie przedstawiające naturę.
• Do historii przeszły imiona artystów takich jak:
  • Apollodora „malarza cieni”,
  • Apellesa – malarza A. Macedońskiego.

CERAMIKA 

• Wytworzyły się w Grecji cztery style ceramiki:
  • geometryczny,
  • orientalizujący,
  • czarnofigurowy,
  • czerwonofigurowy.
• Nazwy stylów pochodzą od motywów malarskich,
• Kształty naczyń, bardzo różnorodne, były ściśle uzależnione od ich funkcji.
• Każde naczynie składa się z kilku wyraźnie wyodrębnionych części o doskonale zharmonizowanych proporcjach:
  • stopy,
  • brzuśca,
  • szyjki.
• Środkami wyrazu w malarstwie ceramicznym są jedynie płaska jednolita plama koloru i cienka linia.
• Tematy malarstwa ceramicznego zaczerpnięte są z mitologii i życia codziennego.
• Są to sceny poważne, wyniosłe jak i wesołe i rubaszne.
• Malarstwo ceramiczne opowiada o obyczajach Greków, formach zabaw, gier a szczegółach ubioru, sprzętach domowych.

Styl Geometryczny (IX, VIII w.p.n.e)

• Reprezentują go naczynia ozdobione ornamentem o motywach abstrakcyjnych lub figuralnych, silnie zgeometryzowanych.
• Ornament o przebiegu pasowym, zrytmizowanym podkreśla budowę i architekturę naczynia.
• Takie uzależnienie zdobiny od zasadniczej konstrukcji nazywamy tektoniką.

Styl Orientalizujący (VII w.p.n.e.)

• Zdobnictwo oparte jest na motywach wschodnich, stylizowanych liściach palmy i kwiatach lotosu, chimerach, gryfach (wort).

Styl czarnofigurowy (VII, VI w.p.n.e.)

• Charakteryzują go motywy figuralne, abstrakcyjne i roślinne, malowane czarną sylwetą na a białym lub czerwonym tle.
• Przebieg ornamentu jest rytmiczny.

Styl czerwonofigurowy (VII w.p.n.e.)

• Motywy figuralne malowane są czerwoną sylwetą na czarnym lub żółtym tle.
• Główna scena bywa silnie wyodrębniona na brzuścu naczynia.
• Słabiej zaznaczona jest rytmika,
• Widoczne jest nie co większe uzależnienie się ornamentu od kształtu naczynia.

KANON

• Kanon uwarunkowany był dążeniem do osiągnięcia ideowego piękna, miał więc uzależnienie artystyczne i jako taki podlegał rozwojowi, zmieniał się.
• Kanon dotyczył proporcji, miał charakter matematyczny.
• Proporcje wyliczano według jednostki miary – modułu – długość nosa lub szerokość 4 palców dłoni / w rzeźbie.  
• Grecy liczyli się ze złudzeniami wzrokowymi i celowo deformowali niektóre kształty i kierunki by w efekcie uzyskać wrażenie pełnej harmonii ładu i spokoju, pociągało to za sobą odejście od przyjętej miary.
• Zasady tworzenia kanonu dzieł były matematyczne, formy były ograniczone, miękkie, zaczerpnięte ze świata żywej przyrody, gdyż natura była najwyższym wzorem dla artystów.

PODSUMOWANIE

• Partenon, Dyskobol, Stela Hegeso dzieła te reprezentują typ klasycznej kompozycji.
• Kompozycja typu klasycznego cechuje dążenie do doskonałości formy.
• Często jest budowana według zasad matematycznych.
• Cechuje ją tez doskonale wyważenie proporcji i oszczędności środków wyrazu.
• Równowartość części tworzy zasadę wielości w jedności – żadna nie dominuje w kompozycji, każda jest ważna a zarazem podporządkowana całości.
• Kompozycja klasyczna z reguły rytmiczna często symetryczna.