Sztuka XX wieku – Architektura

ARCHITEKTURA XX WIEKU

• Źródławspółczesnej architektury sięgają XIX w. a jej podstawęstanowią dwa różne stanowiska:
  • Pierwszeto wynalazki inżynieryjne:
    • żelazolane,
    • stali żelbet,
  • drugieźródło to Ruch Sztuki i Rzemiosła w Anglii, zainspirowanyteorią Ruskina, wcielany w życie m.in. przez Morrisa.
• ArchitekturaSzkoły Chicagowskiej u schyłku XIX wieku uważana jest za pierwszesłowo w dziejach budownictwa naszych czasów bowiem architekci tegomiasta wznosili pierwsze wielopiętrowe gmachy oparte na konstrukcjistalowej, o silnie przeszklonych elewacjach.
• BudownictwoXX wieku łączyło już osiągnięcia inżynieryjne z architekturą.
• Dodrugiej wojny architektura była elektryczna z uporem trzymała sięzasady fasadowości w zabudowie miejskiej, stosowała różnegorodzaju dekorację.
• Wielenowych tendencji w architekturze związanych było z kierunkami,szkołami, ruchami artystycznymi: ekspresjonizmem, futuryzmem,neoplastycyzmem, konstruktywizmem, Bauhausem.
• Wieleprojektów artystów awangardowych nie nadawało się do realizacji,gdyż były zbyt utopijne w stosunku do możliwości swych czasów.
• Zwyciężyłajednak myśl inżynieryjna, licząca się z możliwościamiekonomicznymi i technicznymi.
• Warchitekturze dwudziestego wieku do drugiej wojny występują dwanurty:
  • pierwszy,konstruktywny – reprezentują go takie kierunki, szkoły iugrupowania jak konstruktywizm, neoplastycyzm, Szkoła Bauhaus iartyści: Gropius, Rohe, Corbusier, Doesburg, Rietveld, Lissitzky,Tatlin;
    • byłskrajnie funkcjonalny, operował kubicznymi bryłami, pięknoupatrywał w liczbie i proporcjach (złoty podział), propagowałtypizację, standaryzację, posługiwał się jednostkamimodularnymi,
  • drugito nurt organiczny, ekspresyjny, odznaczający się skrajnymindywidualizmem form, niepowtarzalnością koncepcji oryginalnościąrozwiązań;
    • głównąrolę odgrywa niemiara, nie liczba a wyobraźnia i fantazjaarchitekta,
    • takabyła architektura ekspresjonizmu reprezentowana przez: Berhrensa,Poelziga, Mendelsohna, Wrighta.
• Nurtreprezentowany przez artystów grupy De Stijl, przez Bauhaus,konstruktywizm, Le Corbusiera przeciwstawił dekoracyjnej iorganicznej secesji kubiczne, suche, ogołocone bryły.
• Giętką,falistą linię zamienił na pion i poziom, wprowadził matematycznyład, na miejsce kapryśnych, fantastycznych kształtów.
• Ekspresjoniścii Wright poprzez indywidualizm form i prymat wyobraźni byliłącznikami między secesją a nową architekturą, równocześniezapowiedzieli architekturę obecnych lat, komponując bryły pełnenapięcia mocy, posługując się linią krzywą.
• Architekturędwudziestolecia określają przede wszystkim takie cechy jak:
  • zastosowanieszkieletowej konstrukcji, nośnej zastępującej dźwigającą rolęścian,
  • absolutnaprzewaga brył kubicznych, niekiedy rozbitych na drobniejsze członyprostokątnymi płaszczyznami,
  • swobodneplany,
  • całkowitarezygnacja z fasad i dekoracji dodanej do były,
  • przenikaniesię przestrzeni wewnętrznej z zewnętrzną,
  • autentyzmjakości strukturalnej i powierzchniowej użytego materiału,
  • dostosowaniedo ludzkiej skali.
• Architekturaawangardowa w pełni korzystała z wszelkich wynalazkówmateriałowo-konstruktywnych jak żelbet, stal, bezkompromisowozerwała z wszelkim naśladownictwem dawnych stylów, propagowałauniwersalizm typizację, wprowadziła elementy prefabrykowane.
• Przeddrugą wojną powstały pierwsze osiedla mieszkaniowe.
• Drugawojna przerwała rozwój architektur w Europie na kilka lat.
• Napierwsze miejsce wysunęły się St. Zjednoczone, gdzie osiedlilisię słynni, europejscy architekci.
• Podrugiej wojnie architekci awangardowi odchodzą od pionu, poziomu ikubów ku formą organicznym ale inaczej pojętnym niż w secesji.
• Uderzazwycięstwo linii krzywej o dynamicznym działaniu, przeważająformy wygięte, paranoidalne, asymetryczne.
• Kształtysą organiczne, bliskie naturze.
• Budowlewydają się pełne sił, oddziałują emocjonalnie, dramatycznie,ekspresyjnie.
• Istniejewielka rozmaitość koncepcji, każdy budynek ma własny wyraz.
• Bryłymają często charakter rzeźbiarski, zanika wyraźny podziałmiędzy rzeźbą a architekturą.
• ArchitekturaXX wieku, weszła w nowe związki z malarstwem i rzeźbą.
• Związkite polegały na podobieństwie kształtów i zasad kształtowania,na nowych stosunku do przestrzeni, jaki zrodził się zarówno wrzeźbie, jak i w architekturze.
• Wrzeźbie stosowano pręty, przezroczyste materiały, wydrążenia.
• Warchitekturze wolne otwarte plany i przeszklenia.

REWOLUCJA KONSTRUKCYJNA

• Uważasię, że przez ostatnie kilkadziesiąt lat dokonała się istotnarewolucja konstrukcyjna.
• Łupinyjuż na początku naszego stulecia stosowane były do budowy halwystawowych i hangarów samolotowych.

Hangary dla sterowców w Orly (pod Paryżem,1916)

• Olbrzymiażelbetowa hala wygięta parabolicznie, zbudowana z prefabrykowanychelementów.
• Zastosowanoprzekrycie tak cienkie, dla tak wielkiej powierzchni i okazało się,że powłoka o grubości kilku centymetrów jest możliwa dziękiprzyjęciu formy łupiny.
• Stałosię to możliwe dzięki wynalazkowi Freyssinela polegającemu nasprężaniu betonu, co dawało mu większą wytrzymałość narozciąganie a nie tylko ściąganie.

• Wtym celu zastosowano po wojnie stalowe ściągi w betonie(strunobeton) lub związki drutu (kablobeton).
• Problemzbrojenia wielkich łupin rozwiązano przez zastosowanie siatki zespawanej stali o drobnych oczkach (5-10cm) na którą możnanatryskiwać beton zamiast wlewać do form.
• Kolejnymwynalazkiem jest montowanie łupin z małych elementówprefabrykowanych, co eliminuje kosztowne deskowanie.

Opera w Sydney w Australii JørnUtzon

• Jestnajśmielszym rozwiązaniem wśród tego rodzaju konstrukcji.
• Siedemprzenikających się, nachylonych pod różnymi kątami łupin,przekrywa dwie sale.
• Wysokośćłupin wynosi 66 m.

• Kratowniceprzestrzenne– powstały jako konsekwencja stosowania stalowej konstrukcjimostów, hal fabrycznych.
• Sąone konstrukcyjną siatka stalową ze stypizowanych elementów, przyczym „oczko” jednostka siatki, jest trójwymiarowe jakbiologiczna komórka.
• Takiesiatki pozwalają dowolnie kształtować przestrzeń i bryłę,tworzyć płaszczyzny pochyłe, wygięte, skośne, obłepłaszczyzny.
• Sąto przede wszystkim bardzo lekkie a dzięki typizacji mogą byćprodukowane przemysłowo i montowane na miejscu.
• Sąidealne przy przykryciach przestrzeni nielubiących podpór.
• Konstrukcjeliniowe i siatkowe mają swój prototyp w koncepcji mostówwiszących na stalowych liniach.
• Sąto wiszące dachy tak skonstruowane, że ich elementy nośneumieszczone są jak żyłki liści w powłokach uszytych z klinowychbrytów i złożone z dwóch powierzchni przeciwstawnych kierunkach.
• Dachytakie przeciwnie niż w łupinach ulegają naprężeniomrozciągającym.
• Przekryciapneumatycznewykorzystują zasadę różnicy ciśnień w dwuwarstwowejnapompowanej powietrzem powłoce – zasadę powszechnie znaną zestosowania w kołach pojazdów.
• Wielkąprzyszłość w budownictwie mają masyplastyczne:poliester oraz szklane włókno używane do zbrojenia.
• Możnaje kształtować w dowolne formy, są niezwykle lekkie przy ogromnejwytrzymałości i odporności a przy tym elastyczne, przy produkcjio można im nadawać dowolną barwę, fakturę i stopieńprzezroczystości.

WYBITNI TWÓRCY ARCHITEKTURY WSPÓŁCZESNEJ

Ludwig Mies van der Rohe /1886-1969/

• Znanyjest ze swych koncepcji budowli szkieletowych, niejednokrotniecałkowicie przeszkolonych, opartych na konstrukcji stalowej.
• Jegoprace charakteryzuje asceza materiału, formy przy najwyższejprecyzji wykonania.
• Byłgłównym rzecznikiem prefabrykatów jednostek modularnych.
• Ideegrupy De Stijl, z którą zetknął się w 1921 r. były mu bardzobliskie.
• Zajmowałsię działalnością polityczną, organizacyjną, społeczną.
• Wlatach 1920-22 zrealizował przeszklone wieżowce o konstrukcjistalowej.
• W1927 r. był kierownikiem osiedla Weissenhoff w Stuttgarcie dlaktórego zaprojektował z czterokondygnacyjny blok.
• Zaprojektowałwille Tugendatha w Brnie wraz z wnętrzem (1930).
• Wlatach 1930-33 był dyrektorem Bauhausu, a w 1937 emigrował do ST.Zjednoczonych.
• WUSA zrealizował m.in.: wille Edith Farnsworth w Fox River (1946-50)w Chicago nad Lake Shore Drive 26 – piętrowe wieżowce mieszkalneze stypizowanych, modularnych jednostek.
• Zrealizowałtez olbrzymie bez podporowe wnętrza, m.in.: Salę zebrań w Chicago(1953-54) o rozmiarach 218,8-218,8 m, z podporami wygiętymi przedściany a także Instytut Technologiczny w Chicago (1959-56) wraz zcałym zespołem budowli.

Charles Eduard Jeanneret – Le Corbusier /1887-1965/

• W17 roku życia rozpoczął projektowanie pierwszego domu – nazlecenie prywatne, nie miał za sobą żadnych studiówspecjalistycznych.
• W1908 r. wyjechał do Paryża gdzie odbył 14-miesięczną praktykęw atelier architekta Augusta Perrota uczęszczając jednocześniejako wolny słuchacz do École des Beaux Arts.
• Uzupełniłte studia 5-miesięcznym pobytem w pracowni Petera Behrensa wNiemczech.
• W1917 r. na stałe sprowadził się do Paryża i w tym samym rokuwraz z malarzem Ozentantem zapoczątkował doktrynę puryzmu wmalarstwie.
• Obajw 1918 r. wydali manifest puryzmu „Po kubizmie”.
• Puryzmodzierał sztukę z wszelkiej dekoracyjności, głosił jednośćpłaszczyzny i przystosowanych do niej form eliminował wszelkisubiektywizm, płaszczyzną obrazu zabudowywał jasno określonymiformami podporządkowanymi matematycznym rygorem.
• W1920 r. był głównym założycielem „L’Esprit Nouveau”.
• W1922 posiadał już własną pracownie architektury.
• W1923 wydał książkę „Ku architekturze”.
• Byłnieustannie atakowany na przestrzeni lat 1932-37 odrzucono wielejego projektów, po wojnie również więcej odrzucono niżzrealizowano.

Willa Savoye w Poissy Sun Seine /1929-30/

• Zostałtu zastosowany wolny plan, elementy budynku wchodzą w związki zterenem otaczającym przestrzeń.
• Zamkniętabryła białego domu izoluje wnętrze.
• Całośćwykonana jest ze szkła i betonu.

• Wlatach 1929-31 zaprojektował w Moskwie biurowiec dla Centrosojusza,a w 1932 r., słynny dom studentów szwajcarskich w Paryżu, któryjest idealnie gładkim prostopadłościanem ustawionym na słupach –pilotach, przeszklonym licznymi oknami.
• Wlatach 1935 przebywał w Nowym Jorku z cyklem odczytów onowoczesnej architekturze.
• WRio de Janeiro przy współpracy innych architektów zaprojektowałgmach Ministerstwa Oświaty i Wychowania:
  • 17piętrowy budynek na pilotach, po raz pierwszy zastosowawszy„łamacze słońca” były to wystające pionowe podziałyelewacji, w których zainstalowano żaluzję.

Spółdzielczy Blok Mieszkaniowy w Marsylii /1946-52/

• Jednoz najważniejszych dzieł artysty o konstrukcji szkieletowej, zżelbetu, na dwóch rzędach pilotów.
• Środkowepiętro zostało przeznaczone na instytucje usługowe, sklepy,kawiarnie, zaś ostatnie na przedszkole z ogrodem na dachu, placemzabaw, basenem i boiskiem.
• Wszystkiemieszkania mają głębokie loggie przeznaczone na ogródki awyposażenie wbudowano w ściany.
• Każdajednostka mieszkalna jest dwukondygnacyjna: jej trzon stanowi dużypokój o wysokości 4,8 m pozostałe pomieszczenia są o połowęniższe.
• Elewacjabudynku jest z surowego nietynkowanego betonu o fakturowejpowierzchni.

• Naelewacji frontowej umieszczony jest relief, jest to słynny„modulor” – przedstawienie stojącej postaci z podniesionąręką i podaną obok skalą.
• Artystastworzył kanon postaci stojącej (1,83m – „seria czerwona” ipostaci z podniesioną ręką 1,26m – „seria błękitna”).
• Zależnościpodziałów pomyślane są wedle jednego z odcinków seriibłękitnej.

Kaplica Pielgrzymkowa w Ronchamp /1952-55/

• Niema ani jednej prostokątnej płaszczyzny ani kąta prostego.
• Nadmałym budynkiem o ciemnym wnętrzu, oświetlonym małymiwitrażowymi okienkami, góruje obła wieża – dzwonnica zmaleńkim lecz wyrazistym krzyżem.
• Kaplicaprzykryta jest nieregularnym, łupinowym, dwukrzywiznowym dachemsilnie wystającym poza ściany.
• Stronazewnętrza jest tak pomyślana, by można było sprawować obrzędy.

PawilonPhilipsa /1958/

• Zbudowanyw Brukseli na międzynarodową wystawę.
• Jegozaskakująca forma wynikła nie z fantazji architekta a z funkcji:maksymalnego wykorzystania materiałów i kształtu dla demonstracjimożliwości współczesnej fizyki, elektroniki.
• Zwiedzającyznajdował się w świecie muzyki, filmu, barwy scalonych w jedno.

Frank Lloyd Wright /1869-1959/

• Amerykanin,twórca tzw. architektury organicznej, wielki „poetaarchitektury”.
• Każdybudynek zaprojektowany przez niego jest inny, każdy cechuje:
  • dostosowaniedo warunków geograficznych, do klimatu, do ukształtowania terenu;
  • liczeniesię z miejscowymi tradycjami w architekturze;
  • wykorzystywaniedo maksimum możliwości i naturalnego piękna użytego materiału;
  • uwzględnieniepotrzeb i upodobań mieszkańców.
• Występowałprzeciw wszelkim kanonom i regułom w architekturze dlategonajchętniej projektował domy prywatne.
• Wrightkształcił się w biurze projektów Adlera i Sullivana – twórcyszkoły Chicagowskiej.
• Jegopierwszymi dziełami były wille zamiejskie nazywane „domamiprerii”.
• Trzonemich był pion ogrzewczy – kominek, a niski dom rozrastał się odniego na wszystkie strony.
• Żyłprzede wszystkim z projektów prywatnych willi i tylko nieliczne zjego wielkich projektów urbanistycznych doczekały się spełnienia.
• Realizowałwyłącznie zamówienie prywatne a sławę zyskał wcześniej wEuropie niż we własnym kraju.
• Operowałdrewnem, cegłą, betonem, szkłem stalą – wychodząc nie odmateriału lecz od koncepcji bryły.
• Stosowałswobodnie w zależności od własnej wizji plastycznej, zarównolinie proste i prostokątne płaszczyzny jak i formy miękkie,płynne lub w ogóle trudne do ścisłego scharakteryzowania.

Hotel Imperial w Tokio /1922/

• Budynekustawiony jest nie na fundamentach, a na palach wbitych w grubąwarstwę mułu, stanowiącą podłoże miasta.
• Całośćbudowana jest z elementów tak ze sobą powiązanych, że ich sekcjemogły w czasie trzęsień ziemi poddawać się wstrząsom nieulegając zniszczeniu.
• Mułma tu spełniać rolę amortyzatora.

Dom Kaufmanna w Pensylwanii /1936/

• Zwanydomem nad wodospadem.
• Składasię z kilku prostych kubicznych brył, a jego dwa tarasy powtarzająkształt niższej naturalnej formacji skalnej z której spływawoda.

Zespół budynków przedsiębiorstwa Johnsona w Racine /1936-39/

• Braktu trójwymiarowych płaszczyzn, prostokątnych form.
• Planyi ściany budynków miękko falują są nieregularne.
• Ceglaneściany przerwane są pasmami szklanych rur wprowadzających downętrza światło.
• Słynnajest wielka sala biurowa z cienkim kolumnami rozszerzającego sięku górze w kształt talerzy-głowic podtrzymujących konstrukcją,światło pada z góry.
• W1950 r. zespół uzupełniono wysoką wieżą-laboratorium.
• Szkieletjej jest przeszklony a trzon stanowią urządzenia instalacyjne.

Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Nowym Jorki /1959/

• Topięciokondygnacyjna spirala zawężająca się ku dołowi.
• Byłoto ostatnie dzieło zrealizowane za życia artysty.

Alwar Aalto /1898-1976/

• Fin,zrealizował m.in.:
  • urbanistykęmiasta Rovaniemi (1944-45),
  • domstudencki w Cambridge, USA (1947),
  • centrummiasta Säynalsalo (1950-52), z czerwonej cegły,
  • centrummiasta Seinäjaki (1952-60), gdzie zastosował błękitnaceramiczną wykładzinę ścian ratusza,
  • centrumHelsinek (1952-60),
  • HalęMiejską we Wiedniu,
  • muzeaw Bagdadzie i Aalborg w Danii,
  • Operęw Essen w Niemczech,
  • Centrumkulturalne Sienie we Włoszech.

Oscar Niemeyer /1907/

• Głównyprojektant budowli miasta Brasilia w Brazylia.
• Zaprojektował:
  • zespółbudowli w Pampulha (1943) – kościół św. Franciszka,
  • własnąwillę pod Rio (1953),
  • blokmieszkalny w Berlinie,
  • muzeumsztuki nowoczesnej w Caracas (1955).

Felix Candel (1910-97)

• Hiszpandziałający w Meksyku.
• Jestautorem:
  • kościołaDe la Virgin Milagrosa w Ciudad Mexico,
  • laboratoriumpromieni kosmicznych – Uniwersytetu w Ciudad Mexico,
  • restauracjiw Xochimilco.

Pier Ligi Negri /1891-1979/

• Włoch,mistrz łupinowych przekryć.
• Zasłynąłstosowaniem prefabrykowanych żelbetowych elementów do swoichkonstrukcji.
• Zrealizowałm.in.:
  • kilkahangarów lotniczych,
  • PałacykSportów i Pałac Sportu w Rzymie,
  • Salękonferencyjną gmachu UNESCO w Paryżu.

Richard Buckminster Fuller /1895-1983/

• Amerykanin,architekt, kartograf, projektant przemysłowych, filozof.
• Byłwyznawcą tzw. kopuł geodezyjnych, zbudowanych z przestrzennychkratownic z osłoną złożoną z drobnych stypizowanych elementówo kształcie wielościanów foremnych.

Willa „Dymaxion” /1929/

• Swojewille osadził na stalowym trzpieniu, która wykonywała wciągudnia pełny obrót wokół osi.
• Zastosowałw niej wszystkie nowoczesne urządzenia jak fotokomórki, materiałydźwiękochłonne, pełną automatyzację.

Eero Saarinen /1910-61/

• Fin,twórca dworca lotniczego TWA na lotnisku im. Kennedy’ego ourzekającej bryle przypominającej ptaka z rozpostartymiskrzydłami, o ograniczonych formach wnętrza, wszystko tu jestmiękkie, płynne, jeden element niepostrzeżenie przechodzi wdrugi, tak, że nie widać wyodrębnionych członów budowli.

Louis Kahn /1901-74/

• Estończyk,jest przedstawicielem nurtu zwanego „brutalizmem”.
• Dojego znanych dzieł należą:
  • biurowiecSavags Fund Society w Filadelfii (1932),
  • RichardMedical Research Building University of Pensylwania, w Filadelfii,
  • kościółunitariański w Rochester w Nowym Jorku.

Frank O’Gehry /1929/

• Amerykaninurodzony w Kanadzie.
• Jedenz przedstawicieli nurtu zapoczątkowanego w latach 80 dwudziestegowieku zwanego dekonstruktywizmem.
• Jegodzieła przypominające ogromne swobodnie stojące rzeźby, złożonez rozmaitych scalonych brył o kształtach różnorodnych,dostosowanych do funkcji pomieszczeń, wyróżnionych zastosowanymmateriałem elewacyjnym.
• Słynnedzieła:
  • budynekWydziału Prawa Loyola University w Los Angeles (1981),
  • OśrodekAmerykański w Paryżu,
  • MuzeumGuggenheima w Bilbao, Hiszpania 1997).