Sztuka Średniowiecza – Sztuka Romańska

Styl Romański X-XIII w.

ARCHITEKTURA

• Największą rangę  miała architektura sakralna.
• Kościoły były budowane przez zakony Benedyktów i cystersów.
• Architektura w stylu romańskim miała prymat nad innymi dziedzinami sztuki.
• Malarstwo i rzeźba występowały łącznie z architektura i były jej całkowicie przyporządkowane.

Funkcja Architektury 

• Funkcja Architektury romańskiej była podwójna, przede wszystkim religijna i obronna.
• Kamienne kościoły o grubych murach spełniały rolę twierdz, w których chronili się mieszkańcy drewnianych grodów.
• Funkcja obronna wpłynęła na kompozycję bryły, materiału i konstrukcję.
• Wąskie otwory wejściowe i okienne, masywne wieże upodobniają kościoły romańskie do twierdz.

Kompozycja Bryły

• Kościół romański stanowi kompozycję zwartą, zamknięta, zbudowaną z najprostszych brył geometrycznych:
  • prostopadłościanów,
  • walców,
  • ostrosłupów,
  • stożków.
• Bryła kościoła jest:
  • prosta,
  • surowa,
  • ciężka,
  • monumentalna.
• Szeroka faktura kamienna jedynego materiału budowlanego, świadomość jego ciężaru podkreśla wrażenie surowości i solidności.
• Wzorcem budowli stał się kościół przyklasztorny opactwa Benedyktów w Cluny – monumentalny reprezentacyjny i niezwykle bogato zdobiony.

Opactwo Saint Denis (Paryż)

• barwne witraże,
• bogata polichromia ścian,
• marmury,
• ołtarze zdobione złotymi płytami,
• naczynia liturgiczne będące właściwie klejnotami,
• drogocenne tkaniny.

XXX

• Temu bogactwu przeciwstawiał się reformowany zakon benedyktynów – cystersi głoszący ubóstwo i wznoszący kościoły surowe, prawie pozbawione dekoracji.
• Dziś niemal wszystkie kościoły romańskie pozbawione są ozdób.
• Oszczędna rytmika pionów, łuków poziomych gzymsów jest przerwana dużymi płaszczyznami, nie dekorowanych ścian.
• Wzrok wschodzącego prowadzony jest ku ołtarzowi – centralnemu miejscu kościoła, bez rozpowszechnienia na boki.
• Wnętrze jest mroczne, małe okna grubych murach w niewiele światła.
• Całość ożywiona jest płaskorzeźbą o rozlicznych motywach.
• Rzeźba występuje stale w tych samych miejscach ozdabiając wejścia, kapitele kolumn, filary oraz wsporniki (elementy podtrzymujące).

KONSTRUKCJA

• Konstrukcja świątyń romańskich jest jasna, nieskomplikowana.
• Plany są podłużne w kształcie prostokąta lub krzyża łacińskiego.
• Prezbiterium zakończone półkolistą apsydą.
• Wyraźny jest podział na trzy nawy oddzielone od siebie filarami lub kolumnami.
• Charakterystycznym rysem romańszczyzny są witraże o różnych przekrojach umieszczone w fasadzie lub po obu stronach prezbiterium.
• Czasem występują skrzyżowania transeptu z nawą główna, na końcach nawy poprzecznej.
• Spotykamy też dwie apsydy z przodu i z tyłu kościoła (tzw. założenie dwuchórowe) wokół prezbiterium znajduje się czasem obejście (ambit) prezbiterium bywa otoczone wieńcem kaplic.
• Głównym elementem konstrukcyjnym jest łuk półkolisty.
• Sklepienia są kolebkowe, krzyżowe.
• Czasem sklepienie zastępuję plaski drewniany strop, lub widoczne wiązanie dachu.
• Sklepienie kolebkowe ulepszono w równych odstępach wzmocnione jest półkolistym żebrami:
  • są to gurty które utrzymują cała konstrukcję dzięki czemu pozostała część sklepienia mogła być znacznie lżejsza.
  • takie sklepienie naciska miejsca zakończeń gurtów na filarach a nie jak dotychczas na całej długości ścian.
• Założenie bryły przeważnie bazylikowe.
• Nawa Głowna i boczne podzielone są na kwadraty.
• Każdemu kwadratowi nawy głównej odpowiadają dwa o połowę mniejsze kwadraty naw bocznych.
• Każdy taki kwadrat jest rzutem przestrzeni zwartej między czterema filarami dźwigającymi sklepienie – to tzw. przęsło.
• Zestawienia przekątnych kwadratów oznacza, że filary dźwigają sklepienie krzyżowe.
• Prócz filarów, elementem podtrzymującym sklepienie były ściany.
• Taki system konstrukcyjny, w którym Każdemu kwadratowemu przęsłu nawy głównej odpowiadają dwa kwadratowe przęsła naw bocznych nawyzywa się systemem wiązanym.
• Prócz założenia bazylikowego istniał także, system halowy ten typ budowli posiadał wszystkie nawy jednakowej wysokości.
• W stylu romańskim sklepienia dźwigają filary lub masywne kolumny. Kapitele mają kształt lub odwróconego ostrosłupa o ściętym wierzchołku.
• Bazy są rozczłonkowane na kilka wałków opierających się na płaskiej kostce.
• Wycinki naroży kostki i głowica zdobi przeważnie dekoracja rzeźbiarska o nie powtarzających się motywach.
• Kościoły romańskie były orientowane – z  prezbiterium skierowanym ku wschodowi.
• Przebudowie chóru w opactwie Saint Denis pod Paryżem opata Sugera w 1144 r. otwiera drogę gotykowi.
• Zastosowano tam tuk ostry i sklepienie krzyżowo- żebrowe.
• Wokół prezbiterium zbudowano wieniec kaplic.
• Filary dźwigające sklepienie odebrały część znaczenia ścianom, przez co chór mógł mieć wielkie okna wpuszczające światło.

Dekoracja a Konstrukcja

• We wnętrzu kościoła, na ścianie międzynawowej, pod filarami występują galerie, krużganki – empory.
• Oddzielone są od nawy głównej arkadiami.
• Na zewnątrz, urozmaicono płaszczyzny murów podziałami za pomocą cienkich kamiennych listew – lizen oraz za pomocą fryzów arkadowych ślepych arkadek pełniących rolę wyłącznie dekoracyjną.
• Okna w więzach oddzielono kamiennymi kolumienkami na dwie lub trzy części (biforia i triforia).
• Większość kościołów romańskich niema frontu – fasady.
• Wejście ze względów obronnych znajduje się z boku.
• Wyjątkiem były kościoły pielgrzymkowe o rozbudowanych okazałych fasadach ozdobionych rzeźbą.
• Drzwi i bardzo wąskie otwory o nie właściwych proporcjach w stosunku do masywu muru, poszerzano jak okna ościeżami rozchylającymi się na zewnątrz.
• Odrzwia z bogatych obramowaniem nazywamy portalem.
• Rozczłonkowanie ościeży stworzyło portal schodkowy zakończony u góry uskokowo schodzącymi półkolami – archiwoltami.
• Między prostokątnym zakończeniem drzwi a ostatnimi łukiem wytwarza się półkolista płaszczyzna tympanon zawsze ozdobiony rzeźba.
• Posadzki kościołów wykonywane były często z formowanych ze wzoru płyt ceramicznych.
• Po obu stronach ołtarza zawieszano drogocenne tkaniny.
• Ściany zdobiły freski.
• Efekty świetlne uzyskiwano barwnymi szybami w oknach.
• Cała dekoracja architektoniczna ożywiała ciężką masywną bryłę.

Architektura Romańska w Poszczególnych Krajach

Francja

• Ma nie wiele kościołów pielgrzymkowych z obfitą dekoracją rzeźbiarską.
• Często występują okazałe fasady.
• Spotyka się liczne przykłady obejścia i wieńca kaplic wokół prezbiterium.
• W okręgu Pointa występują kościoły z kopuła na skrzyżowaniu naw (wpływ Bizancjum).
• Zabytki w to kościoły:
  • Vézélay,
  • Tuluz,
  • Poitiers,
  • Autun.

Anglia 

• Architektura zbliżona do francuskiej.
• Wierze często występują na skrzyżowaniu naw.
• Zamiast skupień stosuje się widoczne wiązania dachów.
• Silnie wydłużony korpus kościoła oraz transept daje plan mniej zwarty.
• Zabytki:
  • Katedra w Canterbury,
  • Katedra w Peterborough,
  • Katedra w Ely,
  • Katedra w Norwick.

Niemcy 

• Występuje dużo wież.
• Bryła jest potężna monumentalna.
• Od zewnątrz zdobią kościół, z zwłaszcza prezbiterium liczne fryzy arkadowe.
• Często zdarza się plan dwuchórowy lub zakończenia ramion transeptu apsydami tak, że wraz z półkolistą apsydą prezbiterium tworzy plan trójliścia.
• Zabytki:
  • Kościół w Hildesheim,
  • Kościół w Laach,
  • Kościół w Spirze,
  • Kościół w Wormacji,
  • Kościół w Moguncji.

Hiszpania

• Dużo jest kościołów pielgrzymkowych obficie zdobionymi rzeźbą i freskami.
• Istnieją wpływy architektury islamu np. łuki podkowiaste.
• Zabytki:
  • Kościoły w Campostelli,
  • Kościoły w Toledo,
  • Kościoły Zamora.

Włochy

• Architektura romańska jest lekka pozbawiona charakteru obronnego, łączy tradycje antyczne ze zdobyczami średniowiecza.
• Lokalną cecha było komponowanie całych zespołów architektury sakralnej:
  • kościół,
  • budynek do chrztów na planie centrowym (baptysterium),
  • osobno stojąca wieża (campanilla).
• Brak jest dekoracji rzeźbiarskiej.
• Stosuje się różnobarwny marmur, mozaikę, liczne galerie arkadowe.
• W włoskiej architekturze występują wyraźne wpływy bizantyjskie n. San Marco w Wenecji.
• Zabytki:
  • katedra, baptysterium i campanilla w Pizzie,
  • kościół San Miniato we Florencji.
• Interesującym ośrodkiem była Sycylia ulegająca kolejno wpływom rzymskim, bizantyjskim, arabskim, normandzkim.

Capella Palatina w Palermo

• Jest trójnawową bazyliką.
• Ma arabski strop stalaktytowy.
• Bizantyjską kopułę i dekorację mozaikową.

Katedra w Monreale

• W ogólnym założeniu wpływów bizantyjskich ma normandzkie motywy dekoracyjne i wieżową fasadę.

RZEŹBA

• Do kościoła wprowadzał portal.
• Tympanon przedstawiał Zesłanie Ducha Świętego lub scenę Sądu Ostatecznego.
• Odrzwia ujęte są ramy półkolumn i archiwolt, z których każda ozdobiona jest innymi motywami.
• W fasadach kościołów pielgrzymkowych umieszczono postacie apostołów, proroków i świętych.
• Płaskorzeźby wnętrza były obrazowymi księgami Starego i Nowego Testamentu.
• Ukazywały wyobrażenia nieba i piekła, pouczały o grzechu, świętości, opowiadały o Życiu Chrystusa i świętych.
• Postacie gestem całego ciała wyrażają rozliczne strony uczuciowe, rysy twarzy potraktowane są szkicowo marginalnie.
• Ruch jest przesadzony, wyrazisty.
• Ekspresji ruchu towarzyszą deformacje, ludzie mają zbyt wielkie głowy, dłonie, małe tułowia, krótkie nogi.
• Szaty potraktowane są schematycznie.
• Wszystkie te cechy kojarzą się ze sztuką ludową pełną prostoty i naiwności.
• Deformacje w rzeźbie romańskiej wynikały z bezpośredniego, obrazowego przekazywania wyobraźni.
• Deformacje uwarunkowane były także względami kompozycyjnymi.
• Rzeźbione pole było zawsze elementem architektonicznym o ograniczonych ramach, więc trzeba było liczyć się z jego kształtem i proporcjami.
• Postacie naginano do logiki całego układu, deformując je.
• W okresie stylu romańskiego zainteresowania skierowane były ku życiu wewnętrznemu człowieka.
• Nie studiowano przyrody, stąd wiele błędów anatomicznych.
• Uderzająca jest różnorodność motywów rzeźbiarskich i wielość źródeł z których są zaczerpnięte, a są to:
  • symbole chrześcijańskie,
  • motywy roślinne,
  • postacie zwierząt,
  • fantastyczne stworzenia,
  • motywy abstrakcyjne.
• Często występuje plecionka.
• Bywa, że wszystkie motywy splatają się w jednym ornamencie w zawiła całość.
• Motywy nigdy się nie powtarzają:
  • każda kolumna ma inny kapitel,
  • każda archiwolta, portal jest inna.
• Rzeźby związane są z religią miały funkcje pouczającą dydaktyczną.
• Treści były religijne, forma kontynuowała zdobycie sztuki starochrześcijańskiej i bizantyjskiej, wzbogacając je o nowe elementy.
• Prócz swej programowej roli, rzeźba upiększała wnętrze, dekorowała je i urozmaicała.
• Sztuka romańska wolna jest od kanonów dzięki czemu uległa w ciągu wieku szybkim przemianom.
• Najlepiej rozwijała się rzeźba francuska w XII w.
• Reprezentuje ją wystrój rzeźbiarski fasady kościoła w Poitiers:
  • Kapitele kolumn w Moissac,
  • Kościół w Vézélay
  • Kościół Autum.
• Portal w Moissac przedstawiający Scenę Sądu Ostatecznego:
  • Chrystus w chwale, glorii, którą symbolizował otok wokół postaci mandorla,
  • przedstawiony jest w otoczeniu symboli czterech ewangelistów (orła, lwa, anioła, wołu) proroków, apostołów i aniołów.
• Portal katedry w Chartres z przełomu stylu romańskiego i gotyckiego zwany Królewskim od postaci proroków i królów umieszczonych na kolumnach dzielących ościeża portalu.
• W Niemczech rozwinęła się sztuka odlewnictwa w brązie zwaną toreutyką znana i popularna w starożytności.
• Brąz powstały ze stopu miedzi i cyny lub miedzi cyny i cynku kształtowano plastycznie w technice trybowania (pucowania), polegającej na wykuwaniu na zimno wypukłych wzorów w cienkiej blasze na modelach z drewna, kamienia lub na miękkim podkładzie.
• W technice odlewu z modelu wykonywano w Niemczech drzwi kościoła św. Mikołaja w Hildesheim a są to dwuskrzydłowe ilustrujące na 16 prostokątnych polach Historie Zbawienia.
• Na wyższym poziomie artystycznym są drzwi z Katedry w Gnieźnie, wykonane w tej samej technice.

MALARSTWO

• Najpopularniejsze było iluminatorstwo – sztuka zdobienia ksiąg.
• Rękopisy na pergaminie zdobione były całostronicowymi ilustracjami oraz ornamentami wokół tekstu.
• Pisano piórami ptasimi lub pisakami trzcinowymi o ściętych tępo końcach.
• Pierwsze litery (inicjały) były rozbudowane do rozmiarów ornamentu.
• Miniatury wykonywano farbami wodnymi, woskowymi lub temperami.
• Rysowano cienkim pędzlem, piórem, srebrnym sztyftem.
• Ozdabiano je złotem (codex aureus), srebrem (codex argenteus) lub purpurą (codex purpureus).
• Malarstwo ścienne (fresk srebrny) i sztalugowe (tempera na drewnie) było zależne w formie od miniatury, podobnie jak rzeźba.
• Freskami zdobiono ściany kościołów.
• Temperę na drewnie stosowano w malarstwie ołtarzy: przodu ołtarza (jeśli miał kształt prostopadłościennej skrzyni (antepedium) oraz małej prostokątnej nastawy ołtarzowej (predelli).
• Zabytki malarstwa znajdziemy na ternach Katalonii w Hiszpanii.
• Środkami wyrazu są płaska plama, silnie nasyconej barwy i ciemny kontur.
• Od XII w. nastąpił rozkwit witrażu, który dopiero w stylu gotyckim osiągnął szczyt doskonałości technicznej i artystycznej.

STYL ROMAŃSKI W POLSCE

• Styl romański w Polsce przypada na okres od X do XIII w.
• Wobec niespokojnych czasów, dziejów tylko nieliczne dzieła romańskie zachowały się nie uszkodzone i nie przebudowane.
• Najstarszą budowlą kamienna jest odkryta na Wawelu rotunda N.M.P. na Wawelu pochodząca z X w.
• Z licznych kościołów bazylikowych zachowały się szczątki murów, fragmenty kolumn.
• Zrekonstruowany kościół w Tumie pod Łęczycą, jest to surowa, monumentalna budowla o założeniu dwuchórowy z czterema potężnymi wieżami.

Kościół św. Andrzeja w Krakowie

• Reprezentuje budowle o mniejszych rozmiarach.
• Jego piękna sylwetka o lekkich proporcjach każe zapomnieć o funkcji obronnej, która skutecznie pełnił.

Kościół św. Jakuba w Sandomierzu

• Powstał na początku XIII w.
• To ceglany kościół.
• Portal co się rzadko spotyka w architekturze romańskiej wykonany jest z cegły formowanej we wzory, którą niegdyś pokrywała glazura.

• W Tyńcu, Sulejowie, Wąchocku, Koprzywnicy zachowały się klasztory z przylegającymi do nich kościołami przebudowanymi później.
• W obrębie murów klasztornych przetrwały kapitularze – sale zebrań zakonników.
• Sklepienia kapitularzy oparte są na jednej lub czterech kolumnach z rzeźbionymi głowicami,
• Do interesujących odkryć w Poznaniu nalezą fragmenty olbrzymiej chrzcielnicy i dosiewanego grobu Mieszka I.
• Wspaniałym zabytkiem plastyki w technice odlewniczej są Drzwi Gnieźnieńskie(1170) z brązu:
  • Ich skrzydła zostały podzielone na prostokątne pola, na których przedstawiono historię życia św. Wojciecha.
  • Podział na prostokąty został scalony ramą ornamentu bordiurą, utworzoną z motywu nici roślinnej i fantastycznych zwierząt.
• Rzeźbą kamienną reprezentują portale we Wrocławiu (obecnie kościół św. Magdaleny) w Sulejowie, tympanony ze Strzelna, Wiślicy.
• Pięknym zabytkiem rzeźby portalowej jest tympanon kościołów w Trzebnicy przedstawiający króla Dawida grającego na cytrze przed królową Betsabee, scena biblijna została przedstawiona w sposób osobisty ciepły, nastrojowy.
• Jedynym reliktem malarstwa sztalugowego jest odkryty w Dębnie fragment ołtarza z postaciami świętych: Agnieszki i Katarzyny.
• Malarstwo freskowe reprezentują malowidła w Tumie pod Łęczycą (zachowane fragmentaryczne)
• Z czasów słowiańskich odnaleziono wyroby ze srebra zdobione filigranemażurową ozdobą z cieniutkich srebrnych lub złotych drucików i granulacją – polegającą na lutowaniu srebrnych lub złotych kulek, tworzących wzór na metalową powierzchnie.
• Z dzieł o funkcji liturgicznej stylu romańskiego wyróżnia się Patena opactwa kanoników regularnych w Trzemesznie i kielich Dąbrówki z bogatym grawerunkiem wykonanym w technice niella – technika ta polega na zdobieniu metalowych przedmiotów rysunkiem rytym w głąb.
• Rowki wypełniane są ciemną pastą z siarczków srebra, miedzi i ołowiu.
• Kształty kielichów są proste, surowe, dekoracja ściśle podporządkowana architekturze naczynia.
• Czara Srebrna z Wrocławia jest wykonana w technice trybowania.
• Oprawy ksiąg, relikwiarze ozdabiano emalią – rodzajem pasty ze sproszkowanego i stopionego barwnego szkła nakładanej na podłoże metalowe.