Sztuka i dzieło sztuki.

Już od początków dziejów człowieka pojawiła się tendencja do tworzenia obiektów, które miały pełnić funkcje przede wszystkim estetyczne i symboliczne. Piramida miała nie tylko ukryć ciało zmarłego faraona, ale także zachwycać doskonałością geometrycznej formy iw sposób symboliczny odtwarzać wiązkę słonecznych promieni. Bogate malowidła w pieczarze w Lascaux służyły ozdobieniu ścian i zarazem zabiegom magiczno-symbolicznym, które miały zapewnić powodzenie myśliwym.

Przez wiele stuleci próbowano określić czym jest sztuka. W starożytnej Gracji za sztukę (gr. téchne) uznawano wszystko, co człowiek wytwarza według określonych reguł:sztuką było zarówno zrobienie butów czy stołu, jak napisanie wiersza lub tragedii. W wiekach średnich za prawdziwe, wyższe sztuki (tzw. sztuki wyzwolone) uważano wyłącznie te umiejętności, które nie wymagają wysiłku fizycznego, między innymi sztukę wymowy, arytmetykę, geometrię, astronomię i muzykę. Gdy wytwarzanie łączyło się z pracą ludzkich mięśni, mówiono raczej o rzemiosłach. Wielkie osiągnięcia malarzy, rzeźbiarzy i architektów renesansu spowodowały, że pojęcie sztuki znacznie się rozszerzyło. Wreszcie w XVIII stuleciu powstała koncepcja tzw. sztuk pięknych, do których zaliczano: poezję, wymowę, taniec, muzykę, architekturę, rzeźbę i malarstwo – przez sztukę zaczęto rozumieć przede wszystkim wytwarzanie piękna.

Efektem pracy artysty są dzieła sztuki. Przypadkowo ułożone owoce tylko cudownym zbiegiem okoliczności mogą być źródłem przeżyć estetycznych. Potrzebna jest celowa praca malarza czy fotografika, polegająca na wyborze,układzie (czyli kompozycji) form, wykorzystaniu światła,odpowiednich kolorów czy też linii. Dopiero w tedy możemy mówić o dziele sztuki i wywoływanych przez nie przeżyciach estetycznych.

Sztuka nie znosi przypadków. Jest wynikiem aktu twórczego, który polega na (czasem nie w pełni uświadomionej) decyzji artysty. Oto z nie zliczonej ilości form, brył, linii, barw, słów, dźwięków lub ruchów wybieram właśnie te i nadaję im w określonym celu pewien prządek.

Definicja Władysława Tatarkiewicza określa dzieło sztuki jako odtwarzanie lub konstruowanie form lub wyrażanie przeżyć w taki sposób, że efekt tych działań może zachwycać, wzruszać lub wstrząsać. Do tej definicji pasują dzieła sztuki różniące się od siebie za równo ze względu na charakter (sztuki plastyczne, których efektem są konkretne, materialne obiekty; sztuki oparte na dźwięku i słowie,takie jak muzyka czy poezja; sztuki znajdujące się na pograniczu tych dwóch sfer: teatr, taniec, film), jak i ze względu na stosunek do rzeczywistości. Dzieło sztuki nie tylko bowiem odtwarza to co jest, ale także może tworzyć to, co nie istnieje.

Od starożytności uważano, ze sztuka jest naśladowaniem (gr. mimesis)rzeczywistości. Malarz, rzeźbiarz, poeta, muzyk, aktor czy tancerz imitują po prostu naturę.

Pierwsza z tej naśladowczej (mimetycznej) funkcji wyzwoliła się muzyka. W XX w.Od natury zaczęły się też odwracać plastyczne. Pojawiło się zjawisko sztuki abstrakcyjnej, całkowicie oderwanej od rzeczywistości. Jeśli tradycyjnie uważano, że na dzieło sztuk i składają się nierozerwalnie połączone forma i treść, to praca malarza abstrakcjonisty ogranicza się do samej gry form, które jednak mają w pewien sposób wyrażać stany ducha artysty i wywoływać przeżycia estetyczne u wiedza.

Cele sztuki

Już w starożytności sformułowano podstawowe cele sztuki: ma ona uczyć (łac. docere), poruszać (movere) i sprawiać przyjemność (delectare). Wiązało się to z ówczesnymi koncepcjami władz duchowych człowieka, na które miał się składać: rozum, wola i namiętności. Sztuka powinna więc działać na rozum i wykorzystywać namiętności, po to by wpływać na ludzkie postępowanie (wolę). W rożnych epokach na plan pierwszy wysuwały się różne funkcje sztuki. Raz dominował dydaktyzm (docere), innym znów razem górę brały elementy ekspresyjne (movere) lub służące przyjemności (delectare).

Ekspresja

ekspresja w najszerszym znaczeniu to siła wyrazu, wpływ, który wywiera dzieło sztuki na odbiorcę. Można też mówić o ekspresji w sensie wyrazistych środków artystycznych użytych przez artystę w celu przedstawienia swoich przeżyć, poglądów, swojej wizji świata.

Składniki dzieła sztuki

Na dzieło sztuki składają się treść i forma. Treść to idee przekazywane przez dzieło, forma zaś jest tym, co bezpośrednio dane zmysłom(kształty, barwy, układ,części, czyli kompozycja). Wyróżnienie tych dwóch warstw dzieła jest czysto umowne, w gruncie rzeczy treść i forma są ze sobą ściśle powiązane – treść zostaje wyrażona przez formę, forma zaś objawia się dzięki treści.

Sztuka figuratywna i abstrakcyjna

Sztuka figuratywna(inaczej przedstawiająca) to sztuka, która odtwarza formy świata materialnego (nawet te zniekształcone, np. Odwołujące się do wizji lub marzeń sennych). Sztuka abstrakcyjna (inaczej:nieprzedstawiająca) to sztuka oderwana od konkretnych obiektów świata materialnego (stąd nazwa: z łac. abstrahere ‚odrywać’) polegająca na czystej kompozycji linii, barw czy brył.

Kolory zasadnicze

kolorami zasadniczymi nazywamy czerwień, żółcień i błękit, z których uzyskuje się barwy pochodne (żółcień+błękit=zieleń;żółcień+czerwień=pomarańcz; błękit+czerwień=fiolet.)

_______________________

Treść: Człowiek – Twórca kultury; Z. Majchrowski, K. Mrowcewicz, P.Sitarski, D. Szwarcman

Sztuka XX wieku – Podsumowanie

PODSUMOWANIE WIADOMOŚCI O SZTUCE XX WIEKU

WSPÓLNE CECHY, POWIĄZANIA MIĘDZY RUCHAMI ARTYSTYCZNYMI, SZKOŁAMI

• Powiązaniamiędzy kubizmem o futuryzmem byłą to równoległość odkryć iwymiana doświadczeń nie zaś zapożyczenia.
• Możnazauważyć wiele wspólnych cech w ideologii ruchu futurystycznego idadaistycznego np. podobna gwałtowność wystąpień, pragnieniezerwania z tradycją, elementy destruktywne niektórych działań,chęć walki i wolność artystycznego działania posunięta doanarchii, różnią się tylko stosunkiem do cywilizacjitechnicznej, afirmowanej w futuryzmie, wykpionej przez dadaistów.
• Wielepodobieństw łączy ruch Dada z nadrealizmem:
  • cechywspólne to poczucie całkowitej wolności i dowolności poczynańi podobna rola podświadomości, wyobraźni, fantazji w procesietwórczym, wyzwolenie absurdu,
  • dadacelowo posługiwał się kpiną, nonsensem, uprawiał „antysztukę”by obrazić opinie społeczną, natomiast nadrealizm traktowałsztukę serio, miał ambitne cele naukowe,
  • wobydwu ruchach artystycznych spotykamy podobne rozwinięciatechniczne kompozycji:
    • kolaże,
    • montaże,
    • asamblaże,
    • przedmiotygotowe.
• Powiązaniaistniały również między konstruktywizmem, Bauhausem ineoplastycyzmem:
  • wszystkiepreferowały sztukę abstrakcyjną,
  • dziełamalarskie, rzeźbiarskie, architektura, dzieła użytkowe byłyprzeznaczone do pełnego rozwoju osobowości człowieka, dowzbogacenia duchowego i stworzenia warunków dogodnego życia.

MALARSTWO A INNE DZIEDZINY SZTUKI

• Odimpresjonizmu malarstwo odgrywało szczególna rolę w dziejachsztuki jako dziedzina stwarzająca pozostałym pewne perspektywy kunowemu.
• WXX wieku decydująco na wszystkie dziedziny sztuki wpłynąłkubizm.
• Olbrzymibył wpływ malarstwa Kandinsky’ego nie tylko na własneśrodowiska konstruktywistów ale i na Bauhaus oraz inne szkoły ikierunki zachodnie.
• NeoplastycyzmMondriana oddziałał na konstruktywizm, Bauhaus, nowoczesnąarchitekturę – poprzez działalność członków grupy De Stijl.
• Rewolucjanadrealistów odwróciła uwagę od przeważającej wdwudziestoleciu geometrycznej abstrakcji, od sztuki użytkowejskierowała ja znów ku wnętrzu człowieka, ku jegoniepowtarzalności, jedyności i związała malarstwo nie tyle zinnymi dziedzinami sztuk ile z psychologią i z psychiatrią.

CZAS – PRZESTRZEŃ – RUCH W SZTUCE

• Wpewnych okresach, stylach, w twórczości niektórych artystówwidać szczególne zainteresowanie problemem ruchu, a zarazem takżezagadnieniem czasu i przestrzeni.
• Jużw grocie Lascaux ukazywano zwierzęta w ruchu, w pędzie.
• Okresklasyczny w Grecji zapoczątkował badania nad mechanizmem ruchuludzkiego ciała.
• Okreshellenistyczny wiązał ruch z emocjonalnymi stanami czy tragicznymisytuacjami (Laokoon).
• Wbaroku ruch był wyrazem dramatycznych, ekstatycznych treści,przejawem witalnej siły i bujnej natury rozradzającego sięświata, impresyjna migawkową naturą codzienności.
• Ruchimpresjonistyczny to uchwycenie zmienności światła, głownie wjego ulotnych zjawiskach świetlno-barwnych, przy statycznymtraktowaniu przestrzeni i eksponowaniu upływającego czasu.
• Futuryzmpragnie ukazać istotę samego ruchu kosztem struktury i stałychgranic przedmiotu.
• Symultanizmkubistyczny wynikał z ukazania samego procesu czasowego w poznaniuprzedmiotu.
• Futuryzmukazał w nowy sposób ciągłość ruchu w czasu-przestrzeni, przyczym ruch pojmowany był zawsze dynamicznie – jako gwałtowny,szybki, wykonywany przez ciało.
• RuchDada wprowadzając kompozycje kinetyczne, wniósł do sztuki jużnie złudzenie, wrażenie, analizę zasady ruchu, a całkiemdosłowny fizyczny ruch, wykonywany przez owe kompozycję.
• Wkompozycjach geometrycznych stworzono złudzenie ruchu w czasie iprzestrzeni opierając się na doświadczeniach fizyki optycznej.
• Wmalarstwie XX wieku spotkać można różny stosunek do przestrzenii płaszczyzny.
• Kierunkiabstrakcyjne zerwały i z iluzją i z sugestią przestrzeninatomiast iluzjonizmem przestrzennym posługiwał się nadrealizm.
• Doprzestrzennego iluzjonizmu powróciły pop-art. i hiperrealizmkopiujący najdokładniej fotografię.
• Architekturaweszła w nowe związki z przestrzenią dzięki zastosowaniuswawolnego planu, przenikających się płaszczyzn i brył,powiązania budowli z przestrzenią otaczającą.
• Wrzeźbie zrezygnowano z zamkniętej brył w otaczającej jąprzestrzeni, przestrzeń stała się tworzywem kompozycyjnym,współprzenikając z elementami z formy kreowanej.

INSPIRACJE SZTUKI XX WIEKU

• Nietylko sztuka egzotyczna miała wpływ na artystów XX wieku, ważnąrolę odegrała sztuka ludowa, zwłaszcza drzeworyty, w twórczościekspresjonistów niemieckich,
• Artystówrosyjskich w początkowym okresie konstruktywizmu, w dokonaniachpolskich grup Rytm, Ryt, Formiści.
• Ekspresjoniścipowrócili do tradycji średniowiecznych renesansowych malarstwa,rzeźby i grafiki niemieckiej.
• Architekci,szkoła Bauhaus, grupa Der Stijl nawiązywali do greckich powiązańmiędzy sztuką, matematyką a filozofią, dosłownie stosujączłoty podział.
• P.Picasso i nadrealiści czerpali z całego dorobku ludzkiej kultury,zwłaszcza europejskiej, zarówno w zakresie formy jak i tematów,treści.
• Inspirowalisię słynnymi dziełami dawnych mistrzów (Dali).
• Wpopular arcie i hiperrealizmie również nawiązywano do dawnychmistrzów.
• Wsztuce XX wieku można spotkać wiele ironicznych, humanistycznych,czy wulgaryzujących interpretacji dawnych dzieł np.:
  • DuchampaMonalisaz wąsami,
  • Dalegoposąg Wenusz Milo z szufladkami,
  • AlainaJacqueta Śniadaniena trawie.

SZTUKA A TECHNIKA, NAUKA, MASZYNA

• Kubizmwpłynął na prostotę dzieł, geometryzm płaszczyzny i brył wmalarstwie i architekturze.
• Futuryzm– sztuka miasta – wielbił maszyny cywilizacje, postęptechniczny, piękno mechanicznych twórców.
• Uważał,że istotą czasów, w których żyjemy jest szybkość, pęd,dynamiczny ruch, który tworzy naturalne środowisko współczesnegoczłowieka.
• Bauhausi konstruktywizm położył olbrzymie zasługi w poszukiwaniupowiązań sztuki z przemysłem.
• Neoplastycyzmwraz z konstruktywistycznym odłamem architektury propagowałskrajny funkcjonalizm, a projektowanie odbywało się na podstawienowoczesnych materiałów i wynalazków konstrukcyjnych imateriałowych.
• Geoplastycyi Le Corbusier łączyli zagadnienie sztuki i matematyki, stosowalizłoty podział.
• Powiązańmiędzy sztuką a matematyką (i muzyką) doszukiwali się artyścifrancuskiej grupy Section d’Or.
• Wodmienny sposób interesował się nauką nadrealizm, wraz zewspółczesną psychologią objął swym zasięgiem poważnych badańniedocenioną dotąd sferę ludzkich doznań.
• Zcywilizacji i maszyny kpił sobie dadaizm.
• Absurdalnemaszyny Dada to jednak coś więcej niż tylko żart, towyciągnięcie wniosków z okrucieństwa światowej wojny, w którejmaszyny i w ogóle wynalazki techniczne po raz pierwszy stały sięzagrożeniem dla ludzkości.

UWAGI KOŃCOWE O SZTUCE XX W.

• SztukaXX w. miała charakter międzynarodowy.
• Przyczyniłysię do tego środowiska skupiające artystów ze wszystkich krajówEuropy, szybkość przenoszenia się z miejsca na miejsce i wymianyinformacji, znajomość sztuki wszystkich czasów i kultury, podróżeartystyczne wybitnych twórców.
• Rolęcentrum artystycznego odgrywało przede wszystkim środowiskoparyskie m.in.:
  • Écolede Paris,
  • GrupyCerchet Carré (koło i kwadrat),
  • AbstractionCreation,
  • pismoEspirt Nouveau.
• Funkcjęawangardowego centrum pełnił Bauhaus, gdzie z Niemcami spotkalisię Rosjanie, Holendrzy, Francuzi, Szwajcarzy.
• Silnebyło środowisko holenderskich i belgijskich artystów zgrupowanychwokół czasopisma De Stijl.
• Ruchdadaistyczny i nadrealistyczny objął swym zasięgiemprzedstawicieli nie tylko krajów Europejskich.
• Cechycharakterystyczne sztuki od secesji do dziś:
• charakter,zasięg międzynarodowy,
• wielośći różnorodność kierunków, prądów, ugrupowań, szkół,środowisk, powstanie nowego zjawiska-ruchów artystycznych,
• wpływsztuki egzotycznej,
• powiązaniesztuki z techniką i nauką,
• odmiennystosunek artystów do problemu czasu i przestrzeni,
• łączeniew całość różnych dziedzin twórczej działalności wposzczególnych ugrupowaniach w ruchach artystycznych: plastyki,muzyki, teatru, filmu, literatury,
• narodzinyi rozwój sztuki abstrakcyjnej.

Sztuka XX wieku – Wiadomości o sztuce polskiej (Sztuka po II wojnie światowej)

SZTUKA POLSKA

PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ

MALARSTWO

• WPolsce powojennej, jeśli pominąć nie twórczy formalnieanarchiczny socrealizm, nurt sztuki zachowawczej tworzył bardzoartystycznie wartościowy koloryzm, zapoczątkowany i silnierozwinięty w latach powojennych.
• Tużpo wojnie kilku nestorów ówczesnego koloryzmu objęło katedrymalarstwa w wiodących uczelniach.
• Dominacjakolorystów w uczelniach artystycznych nie oznaczała sprawowaniamodelu malarskiej edukacji do jakiegoś zunifikowanego sposobumalowania.
• Koloryzmchoć zakorzeniony w tradycjach sztuki lat międzywojennych nie byłprogramem zamykającym przed artystyczną młodzieżą możliwościwłasnych poszukiwań wręcz przeciwnie, otwierał przed nimi drogidalszego indywidualnego rozwoju, zarówno w obrębie sztukifiguratywnej jak abstrakcyjnej.
• Niezwykleinteresującym przykładem ewolucji koloryzmu ze szkoły Cybisa jestmalarstwo jego ucznia Tadeusza Dominika.
• Jestto droga od koloryzmu wrażeniowego, mającego swoje dalekie źródłojeszcze w impresjonizmie do półabstrakcjonizmu bliskiemuinformelowi.
• Przemianypolskiego koloryzmu w układy abstrakcjonizmu, często inspirowanemujakimś zapamiętanym pejzażem, i tak też odbierane nie położyłyjednak kresu sztuce malowania z natury, sztuce w której kolordelikatne, czułe harmonie barwne manifestują po prostu radośćprzeżywania świata.
• Miejscempowojennych narodzin orientacji uznanej za awangardową był Kraków,a jej zalążkiem – Grupa Młodych Plastyków, powołana do życiajeszcze w latach okupacji u boku działającego w konspiracji TeatruNiezależnego T. Kantora, reaktywowana w 1945 r., zgromadziłaartystów niepowiązanych żadnym programem a jedynie połączonychsprzeciwem wobec koloryzmu i realizmu.
• AwangardaKrakowska spod znaku Młodych Plastyków w latach 1949-55 zmuszonado zaniechania manifestacji swoich artystycznych przekonań, ożyław 1957 pod nazwą II Grupy Krakowskiej z udziałem innych jeszczeartystów młodej generacji, takich jak:
  • JanTarasin,
  • JerzyTchórzewski,
  • KazimierzMikulski.

Tadeusz Kantor /1915-90/

• Głównyanimator działań II Grupy Krakowskiej, łączący działalnośćna polu malarstwa z twórczością teatralną.
• Wlatach wojny założyciel Teatru Niezależnego.
• W1956 r. twórca Teatru Cricot 2.
• Wmalarstwie polskim był pierwszym reprezentantem informelu (Amarapura1957, Pas’ochas1958) oraz bliskiemu temu kierunkowi malarstwa materii – obrazówformalnych z ugniecionych i utwardzonych tkanin, tężejących wpozornie przypadkowe a także sugestywne reliefy.

Tadeusz Brzozowski /1918-87/

• Byłzwiązanych Grupą Młodych Plastyków oraz II Grupą Krakowską.
• Do1957 r. ekspresjonizm jego wczesnych obrazów splatał się zpoetyką surrealizmu.
• Jegoabstrakcje (Siurpryza1945, Pudry1955) cechuje swoisty biologizm: zbudowana z plam i smug szlachetnieprzełamywanych barw i ciemnych, skłębionych to znów rozsnutych,siebie napiętych form kształtowane zawsze w długim procesiepracy, zdają się pulsować na podobieństwo żywej tkanki.

Jerzy Tchórzewski /1928-95/

• Najmłodszyuczestnik działań II Grupy Krakowskiej.
• Od1987 r. profesor Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie.
• Zokresu przynależności malarza do II Grupy Krakowskiej pochodziseria obrazów w pełni abstrakcyjnych o formach, łamanych,zygzakowatych, przypominających wyładowania elektryczne,kolorystycznie zbudowanych z opozycji żywych barw i czerni.
• Zczasem koloryt jego obrazów łagodnieje, bogaci się, natomiastfaktura daje wrażenie warstw wnętrza ziemi, niekiedy z wizyjnąsylwetką człowieka (np.Grotołaz1976).
• Dążeniamalarzy nawiązujących do tradycji konstruktywizmu skupiły się wWarszawie, gdzie pracował Henryk Stażewski, oraz w Łodzi gdziedziałał, nauczał Władysław Strzemiński.
• Kierunekreprezentowany przez malarzy odwołujących się do pewnych tradycjipowojennych ugrupowań Blok, Praesens, określa się go ogólnymmianem neokonstruktywizmu.
• Odlat 60. do 90. XX w. kierunek ten miał licznych przedstawicieli,często poszukujących dla swoich prac odniesień w sferze optyki aczasami nawet filozofii.
• Twórczośćmalarzy związanych z szerokimi nurtami międzynarodowej awangardy:abstrakcja „gorącą” – informelem i „zimną”-geometryzmem, nie wyczerpują propozycji przedstawionych przezmalarstwo polskie ostatnich dziesiątków lat.

Maria Jarema /1908-58/

• Autorkadzieł trochę w duchu organicznych form C. Brokmceşiego.
• Związanabyłą z ekspresjonizmem, w 1948 r. stworzyła własny styl którymożna określić jako nową formułę przestrzeni stabilnej, przezprecyzję przenikających się, obłych, organicznych form, leczzarazem ruchliwej dzięki wrażliwemu współgraniu jednolitychpłaszczyzn czystych barw z formami, lekkimi, przejrzystymi jakwelony.
• Wcześniejszeserie prac autorki (Wyrazy,Figury)stanowiły dalekie przetworzenie rzeczywistych form biograficznych,późniejsze (Penetracje,Rytmy, Flirty)to już czysta gra form abstrakcyjnych.

Jerzy Nowosielski /ur. 1923/

• Jestautorem kompozycji figuralnych, pejzaży martwych natur, aktów ikompozycji sakralnych, dla których stworzył własny styl, opartyna czystej linii kontur i płaskim układzie plam, za pomocąmiejscowych rozjaśnień tzw. blików, zaznaczonym światłocieniu.
• Nowosielskijest także autorem polichromii ściennych w cerkwiach (w Lourdes weFrancji, w Hajnówce w Puszczy Białowiejskiej) i w kościołachkatolickich ( w kościele Opaczności Bożej w Wesołej k. Warszawy,Świętego Ducha w Tychach, Podniesienia Krzyża w Warszawie).
• Osobnemiejsce w dziejach powojennej sztuki polskiej zajmuje warszawianinStefan Gierowski.
• Trwałemiejsce w światowych leksykonach sztuki przypada malarzowi JanowiLebensteinowi.

RZEŹBA

• W1946 r. katedrę w Krakowie objął Xawery Dunikowski.
• W1946 r. w Warszawie zaczął nauczać Franciszek Strynkiewicz.
• W1949 r. obok Strynkiewicza uczył Jan Szczepkowski.
• Wszyscyoni kształcąc katedrę rzeźbiarzy nowego pokolenia, niezaniedbywali własnej twórczości.
• Wpierwszych dziesięcioleciach PRL wzniesiono dużo pomników.
• Dużaliczba spośród nich, odpowiadała społecznym oczekiwaniom ipatriotycznym odczuciom Polaków.
• Innerealizowane na zlecenie komunistycznych władz były tym odczuciomobce: to liczne statuy przedstawicieli władzy komunistycznej np.Lenina, Dzierżyńskiego, Bieruta czy pomniki wdzięczności ArmiiCzerwonej.

Jerzy Jarnuszkiewicz /ur. 1919/

• Odroku 1969 profesor Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, czołowytwórca abstrakcyjnych form przestrzennych z metalu.
• Byłon autorem MiędzynarodowegoPomnika Ofiar Faszyzmu w Oświęcimiu,a później w 1982 r. wspólnego pomnika papieżaJana Pawła II i kardynała Stefana Wyszyńskiegona dziecińcu w KUL-u.

Władysław Hasior /1928-99/

• Jegopomniki projektowane są zgodnie z ideą pomnika jako „pamiątkipo ludziach i zdarzeniach” ale zarazem będące autorskimistudiami nad możliwością pojednania stabilnej i martwej formy zeświatem nieokiełzanych żywiołów:
  • ognia(pomnik Prometeuszna drodze do Kuźnic w Zakopanem),
  • wody(projekt pomnika Tymco na morzu),
  • powietrza(wiatr grający na specjalnie skonstruowanych formach pomnikaŻelazneorganypod Czorsztynem),
  • ziemi(chropowate rzeźby oddające strukturę surowych, wykopówziemnych w których były odlewane).

Marian Konieczny /ur. 1931/

• Twórcanajbardziej popularnego momentu w dziejach powojennej rzeźbypomnikowej – pomnika poświęconego BohateromWarszawyzwanegoNikeWarszawską.
• Niefortunnymdziełem artysty był pomnik Lenina w Krakowskiej Nowej Hucie(zburzony w 1989r.).
• Nie odebranoto jednak znaczenia wartości późniejszym dziełom rzeźbiarza:
  • grupiefiguralnej pomnika Stanisława Wyspiańskiego w otoczeniu postaci zjego dramatów przed gmachem Muzeum Narodowego w Krakowie.
  • pomnikowiJana Pawła II w Starym Licheniu.
  • pomnikowiJana Matejki przy ul. Puławskiej w Warszawie.
• Pomnikisą rzeźbami lub strukturami przestrzennymi w tzw. wielkiej skali,dostosowanej zarówno do funkcji monumentalnej, ogólnodostępnejpamiątki jak i otwartego terenu, gdzie są usytuowane.
• Rzeźbyo mniejszej skali przeznaczone do eksponowania we wnętrzu możemyoglądać głównie w muzeach i rozleglejszych galeriach.
• Zamówieniena pomnik często w konsekwencji wygranego konkursu jest dla artystywyróżnieniem raczej nieczęstym.
• Rzeźbymniejsze to pole codziennej pracy prób, doświadczeńwarsztatowych.
• Inniwybitni rzeźbiarze:
  • AlfonsKarny (1908-89),
  • MarianWnuk (1915-92),
  • AlinaŚlesińska (1926-94),
  • AlinaSzapocznikow (1926-73),
  • MagdalenaAbakanowicz (ur. 1930).
  • IgorMitoraj (ur. (1944),
  • AdamMyjak (ur. 1947),
  • AntoniRzęsa (1919-80),
  • StanisławKulon (ur. 1930).

INNE MEDIA

• Wsztuce współczesnej rozumienie sztuk pięknych podważyłkonceptualizm, głoszący przewagę opisanego pomysłu na dziełonad samym dziełem, którego realizacja nie jest już konieczna.
• Znanikonceptualiści w Polsce i ich dzieła:
  • JerzyRosołowicz (KrematoriumKolumny Stalagnatowej Millenium,1970),
  • EdwardKrasiński (1925-2004),
  • RomanOpałka (ur. 1931) (Opałka1965/1-∞, Obrazy liczone).
• Poza okres tradycyjnej systematyki wybierają także współczesneasamblaże (montaże), mające swoją daleką genezę wkubistycznych kolażach.
• Sąto zazwyczaj dzieła trwałe, swoją strukturą nawiązujące dorzeźby albo do malarstwa.
• Wybitnymtwórcą poetyckich, metaforycznych asamblaży był WładysławHasior.
• Jegoasamblaż DzieciomZamojszczyznyto stary wózek niemowlęcy wypełniony świeczkami i krzyżykamidla upamiętnienia dzieci z rejony Zamościa odebranych rodzicom iwywiezionych do Niemiec w celu germanizacji przez hitlerowców.
• Liczneasamblaże stworzył także eksperymentujący we wszystkichmożliwych dziedzinach Tadeusz Kantor np.:
  • cyklOpakowania(1965),
  • cyklPrzymiotypostacie(1967).
• Dalszymkrokiem sztuki współczesnej są tzw. instalacje environments(dosł. Otoczenie).
• Orientacyjnieprzyjmuje się, że instalacja dostosowuje się do zastanejprzestrzeni a environment tworzy przestrzeń własną, w którejwidz może się poruszać.
• Instalacjaprzez dobór i układ użytych elementów (gotowych i specjalniewykonanych) wyraża symbolicznie jakieś istotne treści (społeczne,polityczne, filozoficzne), gdy environment jest czystą organizacjąprzestrzeni dla wywołania efektu podziwu, zdziwienia, zaskoczenia,często przy wykorzystaniu przez artystę dodatkowych bodźców:dźwięku, świateł, a nawet taśm wideo.
• Wybitnymtwórcą instalacji jest Jerzy Bereś, stworzył np. Taczkipolskie1966,Ołtarzmilczenia1977.
• MichałBałka od końca lat 80. autor instalacji o formach nasuwającychskojarzenia z dramatem ludzkiego życia i przemijania (np. łóżko,trumna).
• Bardzowczesną formą environment była kompozycja przestrzenna WojciechaFangora, przy współpracy J. Sołfana i S. Zmęcznika, powstałaona w foyer Teatry Placówka przy ulicy Piłsudskiego wówczas placZwycięstwa) w Warszawie i nosiła tytuł Studiumprzestrzeni,a składała się z geometrycznych płócien Fangora usytuowanych wewnętrzu w pewnym precyzyjnie przemyślanym porządku.
• Wtrakcie kontemplacji jedynym czynnikiem dynamicznym jest ruch samegowidza wokół dzieła (jeśli dotyczy to np. przestrzennieustawionej rzeźby lub pomnika) albo w jego obrębie (jeśli mamy doczynienia z obiektem environment.
• Pierwszymprzejawem sztuki akcji był happening (ang. wydarzenie)zorganizowany po raz pierwszy przez Allana Kaprowa w 1959 r.
• Bliskisztuce happeningu był także wymyślony i zorganizowany przezWładysława Hasiora pochód z zaprojektowanymi przezeńsymbolicznymi asamblażami w formie kościelnych sztandarów, zudziałem zaproszonych gości i tłumnie dołączającej siępubliczności.
• Whappeningach czynny udział publiczności jest ważnym składnikiemakcji w odróżnieniu od innego rodzaju działań, określonych jakoperformance (ang. przedstawienie).
• aranżeremprzestrzeni plastycznej i aktorem performance jest sam artysta,publiczności przypada bierna rola widza.
• Performance organizowano w latach 70. i 80. zarówno na Zachodzie Europy jak i wPolsce.
• Znanymaranżerem performance był Jerzy Bereś, akcje takie organizował wkraju i zagranicą także Z. Warpechowski.
• Doprowadzonedo granic absurdu, a częstokroć grozy jak okaleczenie własnegociała w body art., czy (w Polsce) podpalanie sobie włosów, performance w końcu XX wieku zaczęło wyczerpywać własneśrodki.
• Naprzełomie lat 60. i 70. XX w. rozwinął się polski teatrplastyczny (autorski), jako dzieło wybitnych artystów umiejącychpołączyć sztuki plastyczne, światło, dźwięk, ruch aktorów(przy maksymalnej eliminacji słów) dla wyważenia metaforycznychwieloznacznych treści.
• Spektakularnymprzykładem takiego teatru jest od 70 lat ubiegłego wieku ScenaPlastyczna KUL kierowana przez Leszcza Mądzika.
• WWarszawie powstał i działał teatr autorki Józefa Szajny przyteatrze Studio (od 1980 r. Centrum Sztuki Studio).
• Najistotniejszymdokonaniem teatru plastycznego był powstały w Krakowie teatrCricot 2 T. Kantora (w latach wojny twórcy Teatru Niezależnego).
• TeatrKantora powołany do życia w 1976 zwany Teatrem Śmierci jestnajgłębszej swej istocie teatrem autobiograficznym, sztuki:
  • Umarłaklasa,(1976),
  • Wielopole,Wielopole(1980),
  • Niechsczezną artyści(1985),
  • Nigdyjuż tu nie powrócę(1988),
  • Dziśsą moje urodziny(wystawiona już po śmierci artysty 1991).